14767

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش پژوهشي

امروزه نظام تأمين اجتماعي نقش بسزايي در تأمين امنيت مالي افراد مسن ايفا مي كند كه اين مسئله با عنايت به بهبود سيستم بهداشت و درمان و درنتيجه افزايش طول عمر افراد اهميت بيشتري يافته است؛ چراكه نسبت به نسل هاي پيشين، نسل هاي فعلي و آتي زمان بيشتري از عمر خود را در دوران بازنشستگي سپري مي كنند. به همين سبب تبيين و استفاده از نظام درآمدي بازنشستگي كارآمد كه بتواند نياز گروه هاي فعلي و آينده مستمري بگيران را به صورت قابل قبولي تأمين كند، مسئله اي بسيار مهم تلقي مي شود. براساس اصل بيست ونهم (29) قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران نيز، برخورداري از تأمين اجتماعي از نظر بازنشستگي، بيكاري، پيري، ازكارافتادگي، بيسرپرستي، درراهماندگي، حوادث و سوانح، نياز به خدمات بهداشتي و درماني و مراقبت پزشكي به صورت بيمه و غيره، حقي همگاني در نظر گرفته شده است كه دولت مكلف است طبق قوانين، از محل درآمدهاي عمومي و درآمد حاصل از مشاركت مردم، خدمت و حمايت هاي مالي فوق را براي يك يك افراد كشور تأمين كند. در اين بين بديهي است كه پاسخ منحصر به فردي را براي نظام كارآمد تأمين اجتماعي نمي توان يافت و مطمئناً بسته به ويژگي ها و شرايط مختلف، كشورها راهكارهاي متفاوتي را براي تأمين نيازهاي گروه هاي مختلف افراد جامعه ارائه مي كنند. اما بررسي و دستيابي به اصول الگوها و ويژگي هاي مشابه و موفق در دنيا مي تواند ما را در تبيين بهتر نظام مذكور ياري كند. مطالعات صورت گرفته نشان مي دهد كه به طور كلي نظام تأمين اجتماعي در بسياري از كشور ها، داراي چارچوب دقيق در تأمين منابع و مخارج است و با سياستگذاري دقيق تلاش شده است كه ضمن فراهم كردن مستمري كافي به پايداري مالي نيز توجه شود. از ميان انواع رايج اصلاحات سيستماتيك، طرح هاي بازنشستگي چندلايه در كشورهاي مختلف جهان با استقبال زيادي مواجه شدهاند و از سوي مراجع مختلف بينالمللي نظير سازمان همكاري هاي اقتصادي و توسعه، سازمان جهاني كار و بانك جهاني به عنوان رويكرد مناسب اصلاحات در نظام بازنشستگي معرفي شده اند و بسياري از كشورها به سيستم هايي متشكل از برنامه هاي مختلف با هدف هاي متنوع موسوم به نظام هاي چندلايه روي آوردهاند كه به سبب دارا بودن لايه هاي مختلف مي توانند اهداف متنوعي را در قالب يك برنامه جامع دنبال كنند. ساده ترين نوع نظام هاي مستمري چندلايه، شامل سه لايه حمايتي، بيمه اي و تكميلي مي شوند. لايه اول (بازتوزيع اجباري) اغلب بهمنظور كاهش فقر (با تأكيد بر كاهش فقر مطلق)، عوايد و منافع عمومي براي افراد با ويژگي خاص و يا تمام افراد جامعه در نظر ميگيرد. عمده كشورهاي جهان، به نوعي داراي لايه اول مستمري كه شامل پرداخت مستمري هايي از جانب دولت بدون مشاركت افراد است، (شبكه امنيت اجتماعي) مي باشند. عمدتاً اين عايدي ها در زمان افزايش بيكاري يا زماني كه عوايد مستمري عمومي كاهش يابد، نقش مهم تري ايفا مي كنند. در جامعهاي كه جمعيت پير رو به افزايش است، نقش اين لايه حمايتي مي تواند بيشتر آشكار شود. در رويكرد سازمان توسعه و همكاري هاي اقتصادي اين لايه مي تواند شامل موارد زير باشد كه همه اين موارد را بخش دولتي اداره مي كند و اجباري است. • كمك هاي اجتماعي (شامل همه كمك هاي اجتماعي غيربازنشستگي)، • برنامه هاي پايه اي بازنشستگي: در اين برنامهها مزايا يا بهصورت نرخ ثابت است (به همه بازنشستگان مبلغ يكسان پرداخت مي شود)، و يا تنها به سالهاي اشتغال (و نه درآمد قبلي) بستگي دارد، • برنامه هاي درآمد-بازنشستگي هدفمند: در اين برنامه ها مزاياي بيشتري به بازنشستگان فقير پرداخت مي كنند و مزاياي بازنشستگان با وضعيت بهتر به مقدار كمتري پرداخت ميشود. لايه دوم مرتبط با مشاركت نيروي كار در طرح مستمري خصوصي يا دولتي اجباري يا شبه اجباري است و متمركز بر جايگزيني درآمد در دوران بازنشستگي است. در اين لايه صندوق هاي بيمه بازنشستگي وجود دارند كه با دريافت حق بيمه از افراد (مشاركت كارگر و كارفرما)، مزايايي را در دوران بازنشستگي به آنها پرداخت مي كند. در لايه دوم برنامه هاي گسترده اي مانند مزاياي معين (DB)، مشاركت معين (DC)، مشاركت معين فرضي (NDC) و همچنين انتخاب بين رويكردهاي عمومي و خصوصي ارائه مي شود. هدف در اين لايه ايجاد سازوكاري مطمئن است براي آنكه افراد بازنشسته از نرخ جايگزيني مناسب (درآمد بازنشستگي نسبت به درآمد قبل از بازنشستگي) برخوردار باشند. لايه سوم را مي توان پس انداز داوطلبانه براي دوران بازنشستگي و يك لايه بيمه اي اختياري و همچنين تكميل كننده دو لايه اول دانست. هدف ايجاد اين لايه نيز ايجاد بسترهايي براي پس انداز بيشتر افراد براي دوران بازنشستگي است. از منظر پذيرش نظام هاي چندلايه در كشور، در برنامه پنجساله پنجم توسعه به نظام جامع تأمين اجتماعي چندلايه پرداخته شده است. در ماده (27) برنامه پنجم توسعه بيان شده است: دولت مجاز است نسبت به برقراري و استقرار نظام جامع تأمين اجتماعي چند لايه با لحاظ حداقل سه لايه: • مساعدتهاي اجتماعي شامل خدمات حمايتي و توانمندسازي، • بيمههاي اجتماعي پايه شامل مستمريهاي پايه و بيمههاي درماني پايه، • بيمههاي مكمل بازنشستگي و درمان، با رعايت يكپارچگي، انسجام ساختاري، همسويي و هماهنگي بين اين لايهها در كشور اقدام كند. طي بررسي هاي صورت گرفته در پژوهش پيش رو، هر سه كشور منتخب استراليا، هلند و كانادا، داراي سه لايه مذكور هستند و به موجب حمايت حاكم در لايه اول اين سيستم، مبالغ مشخصي به صورت هفتگي، دو هفته يك بار و يا ماهانه به سالمندان و گروه هاي خاص داراي سطوح پايين درآمدي پرداخت مي شود. در ادامه نماي كلي نظام چندلايه در هريك از اين كشورها ارائه شده است.