14966

1401

فارسي

8682295

گزارش

تصويب طرح هاي آمايش استاني در اسفندماه سال 1399 و تأكيد بر ضرورت پايبندي استان ها به اجراي آن، اين سؤال را پررنگ ساخته است كه چه ميزان طرح ها و پروژه هاي انجام شده يا در حال اجرا از محل اعتبارات بودجه اي و غيربودجه اي در استان ها، در راستاي پيشنهادها و اهداف تعيين شده توسط طرح هاي آمايش استاني بوده است؟ از آنجا كه پروژه هاي جاري در بودجه هاي عمراني استان ها قبل از تدوين اسناد آمايش تعريف شده اند، لذا مي توان گفت اسناد آمايش حداقل تا سال 1400 نقشي در ايجاد پروژه هاي عمراني جاري استان ها نداشته اند. اما پاسخ به اين سؤال كه آيا اساساً ساختار فعلي نظام بودجه ريزي امكان برقراري ارتباط معنادار با نظام تدبير و برنامه ريزي فضايي كشور را دارد يا خير، مي تواند در راستاي تخصيص بهينه منابع مالي كشور مؤثر باشد. به عبارت ديگر در صورتي كه بتوان با عنايت به دستاوردهاي اسناد آمايش استاني و ملي، اولويت بندي مشخصي براي توسعه هر استان ارائه و درنهايت تخصيص اعتبارات را بر اولويت هاي مذكور معطوف كرد، احتمال تحقق اهداف توسعه اي پيش بيني شده براي هر استان بيشتر خواهد بود. به اين ترتيب در مطالعه حاضر به عنوان گام نخست، شفافيت طرح هاي عمراني استان مورد توجه قرار گرفته است؛ شفافيتي كه تاكنون درخصوص پروژه هاي عمراني استان ها تا بدين حد صورت نگرفته و ازسوي ديگر مي تواند بستر مناسبي براي مقابله با مفاسد احتمالي در اين زمينه باشد. به نظر مي رسد واكاوي دقيق طرح هاي عمراني استان ها از منظر «موضوعي»، «جغرافيايي»، «طول عمر»، «درصد تخصيص» و «اندازه» در سطح استان و شهرستان هاي مربوطه مي تواند تصوير قابل اتكايي از وضع موجود ارائه دهد و درنهايت امكان پاسخ به سؤال فوق را با انجام مطالعات تكميلي فراهم كند. ازسوي ديگر مسئله طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه ها از آن جهت اهميت دارد كه طولاني شدن عمر پروژه ها و عدم حصول دستاورد قابل اتكا به رغم صرف زمان و منابع فراوان، به يكي از معضلات جدي طرح هاي عمراني كشور مبدل شده است. به عبارت ديگر، طولاني شدن عمر پروژه هاي عمراني يك استان به اين معناست كه بخشي از برنامه هاي عمران و توسعه استان، متمركز بر موضوع هايي است كه سال ها پيش برنامه ريزي شده اند. بنابراين نوعي وابستگي به مسير طي شده در تخصيص منابع مالي مشاهده مي شود و بخش چشمگيري از منابع عمراني استان، بدون توجه به اصول و مباني آمايش سرزمين و نيازها و مقتضيات روز استان، صرف پروژه هايي مي شود كه مدت ها پيش، برنامه ريزي و آغاز شده اند. در ادامه مهم ترين دستاوردهاي مطالعه حاضر درخصوص طرح هاي عمراني استان خراسان رضوي در سال 1398 ارائه شده است: • استان خراسان رضوي در سال 1398، تعداد 4292 پروژه فعال در قالب 486 طرح عمراني داشته كه قديمي ترين آنها از سال 1341 آغاز شده است. اد طرح هاي يادشده در قالب 10 امور، 33 فصل و 77 برنامه مختلف طبقه بندي شده اند. • مجموع اعتبار پيش بيني شده براي پروژه هاي مذكور در حدود 103.8 هزار ميليارد ريال است. • درمجموع، 9/37 درصد از اعتبارات يادشده (حدود 39.4 هزار ميليارد ريال) براي اجراي پروژه ها تخصيص داده شده است. • متوسط عمر پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي استان معادل 2/4 سال بوده است. • «امور اقتصادي» با 1/33 درصد سهم و «امور فرهنگ، تربيتبدني و گردشگري» با 2/20 درصد سهم، بيشترين سهم از تعداد پروژه هاي استان را به خود اختصاص داده اند. • در اين زمينه «امور اقتصادي» با 44 درصد سهم و «امور مسكن، عمران شهري و روستايي» با 8/28 درصد سهم، درمجموع حدود 73 درصد منابع تخصيص داده شده به پروژه هاي عمراني استان را جذب كرده اند. • برمبناي فصول، فصل هاي «كشاورزي و منابع طبيعي»، «توسعه و خدمات شهري، روستايي و عشايري» و «حمل ونقل» به ترتيب با 8/15، 1/10و 10 درصد سهم، بيشترين سهم را از تعداد پروژه هاي استان به خود اختصاص داده اند. • فصول «منابع آب»، «آب و فاضلاب» و «حمل ونقل» به ترتيب با اختصاص 25، 1/22 و 1/10 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان، بيشترين سهم را از منابع اعتباري تخصيصي استان داشته اند. • دو برنامه «توسعه حمل ونقل جاده اي (فصل حمل ونقل- امور اقتصادي)» و «ارائه خدمات آب شهري و روستايي (فصل آب و فاضلاب- امور مسكن، عمران شهري و روستايي)» بيشترين سهم از تعداد پروژه ها را داشته اند. • دو برنامه «عرضه آب (فصل منابع آب- امور اقتصادي)» و «توسعه تأسيسات فاضلاب و بازچرخاني آب (فصل آب و فاضلاب- امور مسكن، عمران شهري و روستايي)» بيشترين سهم از اعتبارات تخصيص يافته را به خود اختصاص داده اند. • 65 برنامه عمراني استان به رغم دربرگرفتن 2568 پروژه، معادل 8/59 درصد كل پروژه هاي عمراني استان، صرفاً 1/27 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان، سهم داشته اند. • 47 برنامه از 65 برنامه يادشده، هر يك سهمي بسيار اندك و كمتر از 5/0 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان را جذب كرده اند. • شهرستان «مشهد» به عنوان مركز استان، ضمن برخورداري از سهم 2/14 درصدي از تعداد پروژه هاي استان، با 9/46 درصد سهم از اعتبارات تخصيص يافته استان، سهم بسياري از منابع عمراني استان را جذب كرده و به اين ترتيب، عدم تعادل چشمگيري در سطح استان ايجاد كرده است. • شهرستان هاي «نيشابور» و «فيروزه»، پروژه هاي «سطح استان» و شهرستان «سرخس»، به ترتيب با جذب 4/50، 9/46، 2/46 و 8/45 درصد از منابع پيش بيني شده براي پروژه هاي خود، از اين منظر شاخص تخصيص اعتبار، نسبت به ساير شهرستان هاي استان، در جايگاه مناسب تري قرار دارند. ر شهرستان هاي «بينالود»، «قوچان»، «گناباد»، «زاوه» و «تايباد» با شاخص تخصيص اعتبار كمتر از 25 درصد، شرايط نامطلوب تري را دارا هستند. • 20 درصد پروژه هاي عمراني استان خراسان رضوي، در زمره پروژه هاي «بسيار كوچك» قرار مي گيرند. اندازه 4/49 درصد پروژه ها «كوچك» و 6/23 درصد آنها، «متوسط» است و درنهايت، پروژه هاي «بزرگ» و «بسيار بزرگ»، به ترتيب 5/6 و 5/0 درصد از كل پروژ ه هاي استان را به خود اختصاص داده اند. در مطالعه حاضر به منظور طبقه بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان خراسان رضوي از دو ماتريس «عمر- درصد تخصيص» و «اندازه- اولويت» بهره گرفته و درنهايت مبتني بر دو ماتريس مذكور اولويت بندي مشخصي براي مواجهه با پروژه هاي مذكور ارائه شده است. درخصوص ارزيابي طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي براي هر استان از طبقه بندي زير بهره گرفته شده است: • طبقه يك: پروژه هاي با طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد)، • طبقه دو: پروژه هاي با طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد)، • طبقه سه: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد)، • طبقه چهار: پروژه هاي با طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد)، • طبقه پنج: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد). براساس طبقه بندي فوق ماتريس عمر - درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي هر استان تشكيل و نحوه برخورد با هريك از مناطق ماتريس عمر- تخصيص با اولويت بندي پنج گانه زير تبيين شده است: الف) اولويت 1: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) - ويژگي : چشم انداز كوتاه مدتي براي اتمام آنها متصور نيست. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. ب) اولويت 2: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) - ويژگي : به دليل تخصيص بخش بسياري از اعتبار مورد نياز پروژه، گزينه توقف چندان مطرح نيست. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • اتمام يا اصلاح پروژه. ج) اولويت 3: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) - ويژگي : از وضعيت مناسبي نسبت به ساير گروه ها برخوردارند و به اتمام رسيدن آنها در افق كوتاه مدت محتمل است. - پيشنهاد نحوه برخورد: • تخصيص اعتبار باقي مانده و اتمام پروژه. د) اولويت 4: طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد) - ويژگي : شرايط بينابيني نسبت به دو اولويت نخست دارند، اما با توجه به شرايط متعادل تر آنها، در اولويت چهارم قرار گرفته اند. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، ت، آسيب شناسي علل تأخير پروژه هاي قديمي تر، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. هـ) اولويت 5: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد) - ويژگي : هنوز انحراف جدي درخصوص ميزان پيشرفت پروژه رخ نداده است. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت بر پروژه با هدف پيشگيري از انحراف فرايند اجرايي. اگرچه بخشي از پروژه هاي مورد بررسي در طبقه طرح هاي مستمر قرار مي گيرند، اما با توجه به تخصيص كم و گاه طول عمر بالاي طرح هاي مستمر (نظير تعمير و نگهداري)، به نظر مي رسد واكاوي دقيق همه پروژه هاي عمراني اعم از مستمر و غيرمستمر و انتخاب نحوه صحيح مواجهه با آنها از ضرورت بالايي برخوردار است. در ادامه مهم ترين نكات حاصل از اولويت بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان خراسان رضوي براساس متدولوژي فوق الذكر ارائه مي شود: • از ميان 51 پروژه اي كه براساس ماتريس عمر- درصد تخصيص، در اولويت اول تعيين تكليف قرار گرفته اند، اندازه 36 پروژه (6/70 درصد)، «بزرگ» است؛ لذا اعتبار پيش بيني شده براي عمده پروژه هاي اولويت اول، بين 5 تا 50 ميليارد تومان است. • پروژه هاي اولويت دوم، عمدتاً در گروه پروژه هاي «كوچك» و «متوسط» قرار دارند. • پروژه هاي اولويت سوم، عمدتاً «كوچك» هستند. • حدود 80 درصد از پروژه هاي اولويت 4 كه انتقال آنها به اولويت 1 طي سال هاي آتي محتمل است، در زمره پروژه هاي «متوسط» و «بزرگ» قرار دارند و اعتبار پيش بيني شده براي هريك از آنها بين 1 تا 50 ميليارد تومان است. • 8/73 درصد از پروژه هاي اولويت 5 كه بالغ بر 83 درصد از كل پروژه هاي عمراني استان را در بر مي گيرند، «بسيار كوچك» يا «كوچك» و 22 درصد ديگر آنها نيز «متوسط» هستند. • با توجه به آنكه پروژه هايي كه عمر آنها كمتر از 10 سال است، بسته به درصد تخصيص اعتبار، در اولويت سوم يا پنجم جاي گرفته اند، مي توان گفت بخش عمده پروژه هاي عمراني استان كه طي يك دهه اخير بارگذاري شده اند، از نظر شاخص اندازه، «كوچك»، «متوسط» يا «بسيار كوچك» هستند. شايان ذكر است همه مطالب و تحليل هاي ارائه شده در گزارش حاضر به دليل عدم ارائه گزارش هاي عملكرد و پيشرفت فيزيكي پروژه هاي عمراني ازسوي سازمان برنامه و بودجه كشور، براساس تخصيص ريالي ارائه شده اند.