14967

1401

فارسي

8682298

گزارش

تصويب طرح هاي آمايش استاني در اسفندماه 1399 و تأكيد بر ضرورت پايبندي استان ها به اجراي آن، اين سؤال را پررنگ ساخته است كه چه ميزان طرح ها و پروژه هاي انجام شده يا درحال اجرا از محل اعتبارات بودجه اي و غيربودجه اي در استان ها در راستاي پيشنهادها و اهداف تعيين شده توسط طرح هاي آمايش استاني بوده است؟ از آنجا كه پروژه هاي جاري در بودجه هاي عمراني استان ها قبل از تدوين اسناد آمايش تعريف شده اند، لذا مي توان گفت اسناد آمايش حداقل تا سال 1400 نقشي در ايجاد پروژه هاي عمراني جاري استان ها نداشته اند. اما پاسخ به اين سؤال كه آيا اساساً ساختار فعلي نظام بودجه ريزي امكان برقراري ارتباط معنادار با نظام تدبير و برنامه ريزي فضايي كشور را دارد يا خير، مي تواند در راستاي تخصيص بهينه منابع مالي كشور مؤثر باشد. به عبارت ديگر در صورتي كه بتوان با عنايت به دستاوردهاي اسناد آمايش استاني و ملي، اولويتبندي مشخصي براي توسعه هر استان ارائه و درنهايت تخصيص اعتبارات را بر اولويت هاي مذكور معطوف كرد، احتمال تحقق اهداف توسعه اي پيش بيني شده براي هر استان بيشتر خواهد بود. به اين ترتيب در گزارش حاضر به عنوان گام نخست، شفافيت طرح هاي عمراني استان مورد توجه قرار گرفته؛ شفافيتي كه تاكنون درخصوص پروژه هاي عمراني استان ها تا بدين حد صورت نگرفته است و ازسوي ديگر مي تواند بستر مناسبي براي مقابله با مفاسد احتمالي در اين زمينه نيز باشد. به نظر مي رسد واكاوي دقيق طرح هاي عمراني استان ها از منظر «موضوعي»، «جغرافيايي»، «طول عمر»، «درصد تخصيص» و «اندازه» در سطح استان و شهرستان هاي مربوطه مي تواند تصوير قابل اتكايي از وضع موجود ارائه دهد و درنهايت امكان پاسخ به سؤال فوق را از طريق انجام مطالعات تكميلي فراهم كند. ازسوي ديگر مسئله طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه ها از آن جهت اهميت دارد كه طولاني شدن عمر پروژه ها و عدم حصول دستاورد قابل اتكا علي رغم صرف زمان و منابع فراوان به يكي از معضلات جدي طرح هاي عمراني كشور مبدل شده است. به عبارت ديگر، طولاني شدن عمر پروژه هاي عمراني يك استان به اين معناست كه بخشي از برنامه هاي عمران و توسعه استان بر موضوعاتي متمركز است كه سال ها پيش برنامه ريزي شده اند. بنابراين نوعي وابستگي به مسير طي شده در تخصيص منابع مالي مشاهده مي شود و بخش قابل ملاحظه اي از منابع عمراني استان، بدون توجه به اصول و مباني آمايش سرزمين و نيازها و مقتضيات روز استان، صرف پروژه هايي مي شود كه مدت ها پيش، برنامه ريزي و آغاز شده اند. در ادامه مهم ترين دستاوردهاي گزارش حاضر در ارتباط با طرح هاي عمراني استان آذربايجان شرقي در سال 1398 ارائه شده است: • در سال 1398، تعداد 2132 پروژه عمراني ذيل 10 امور، 31 فصل، 70 برنامه و 554 طرح، در استان آذربايجان شرقي فعال بوده است. • قديمي ترين اين پروژه ها از سال 1367 آغاز شده است. • مجموع اعتبار پيش بيني شده براي پروژه هاي مذكور بالغ بر 76.6 هزار ميليارد ريال بوده كه درمجموع 3/55 درصد اعتبارات يادشده (بالغ بر 42.4 هزار ميليارد ريال) براي اجراي اين پروژه ها تخصيص داده شده است. • متوسط عمر پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي استان آذربايجان شرقي در سال 1398، معادل 4/2 سال بوده است. • «امور اقتصادي» با 8/31 درصد سهم و «امور مسكن، عمران شهري و روستايي» با 8/24 درصد سهم، بيشترين سهم از تعداد پروژه هاي استان را به خود تخصيص داده اند. • «امور اقتصادي» از منظر اعتبارات تخصيص يافته نيز با اختلاف شديد تري نسبت به ساير امور، در رتبه نخست قرار دارد. در اين زمينه سهم «امور اقتصادي» از كل اعتبارات عمراني تخصيص يافته استان، حدود 69 درصد است. • «امور مسكن، عمران شهري و روستايي» با سهم تقريباً 18 درصدي از اعتبارات تخصيص يافته، در رتبه دوم قرار گرفته است. • سه فصل «آب و فاضلاب»، «توسعه و خدمات شهري، روستايي و عشايري» و «حمل ونقل» به ترتيب با 13/4 درصد، 11/4 درصد و 10/3 درصد، بيشترين سهم را از تعداد پروژه هاي استان به خود اختصاص داده اند. • فصل «منابع آب» با55/6 درصد، بيشترين سهم را نسبت به ساير فصول از اعتبارات عمراني تخصيص يافته استان به خود اختصاص داده است. • فصول «آب و فاضلاب» و «حمل ونقل» به ترتيب با 16/6 درصد و 10/1 درصد سهم از اعتبارات عمراني تخصيص يافته، در رتبه هاي دوم و سوم قرار گرفته اند. • دو برنامه «ارائه خدمات آب شهري و روستايي (فصل آب و فاضلاب- امور مسكن، عمران شهري و روستايي)» و «توسعه حمل ونقل جاده اي (فصل حمل ونقل- امور اقتصادي)» بيشترين سهم از تعداد پروژه ها را داشته اند. • دو برنامه «عرضه آب (فصل منابع آب- امور اقتصادي)» و «تأمين آب (فصل منابع آب- امور اقتصادي)» بيشترين سهم از اعتبارات تخصيص يافته را به خود اختصاص داده اند. • 63 برنامه عمراني استان آذربايجان شرقي علي رغم دربرگرفتن 1540 پروژه از مجموع 2132 پروژه عمراني استان (معادل 72/2 درصد كل پروژه ها)، فقط 16/6 درصد از كل اعتبارات عمراني تخصيص يافته استان سهم داشته اند. • 50 برنامه از 63 برنامه يادشده، هريك سهمي بسيار ناچيز و كمتر از 5/0 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان را جذب كرده اند. • شهرستان «تبريز» به عنوان مركز استان، ضمن برخورداري از سهمي متعادل (8/7 درصد) از تعداد پروژه هاي استان، به تنهايي در حدود 41 درصد از اعتبارات عمراني تخصيص يافته استان را جذب نموده و به اين ترتيب، عدم تعادل محسوسي ميان مركز استان با ساير شهرستان ها از منظر جذب منابع عمراني، ايجاد شده است. در گزارش حاضر به منظور طبقه بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان آذربايجان شرقي از دو ماتريس «عمر- درصد تخصيص» و «اندازه- اولويت» بهره گرفته و درنهايت مبتني بر دو ماتريس مذكور اولويتبندي مشخصي جهت مواجهه با پروژه هاي مذكور ارائه شده است. در ارتباط با ارزيابي طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي براي هر استان از طبقه بندي زير بهره گرفته شده است: • طبقه يك: پروژه هاي با طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد)، • طبقه دو: پروژه هاي با طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد)، • طبقه سه: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد)، • طبقه چهار: پروژه هاي با طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد)، • طبقه پنج: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد). براساس طبقه بندي فوق ماتريس عمر - درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي هر استان تشكيل و نحوه برخورد با هريك از مناطق ماتريس عمر- تخصيص با اولويتبندي پنج گانه زير تبيين شده است: الف) اولويت 1: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) - ويژگي : چشم انداز كوتاه مدتي براي اتمام آنها متصور نيست. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. ب) اولويت 2: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) - ويژگي : به دليل تخصيص بخش قابل توجهي از اعتبار مورد نياز پروژه، گزينه توقف چندان مطرح نيست. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • اتمام يا اصلاح پروژه. ج) اولويت 3: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) - ويژگي : از وضعيت مناسبي نسبت به ساير گروه ها برخوردارند و به اتمام رسيدن آنها در افق كوتاه مدت محتمل است. - پيشنهاد نحوه برخورد: • تخصيص اعتبار باقيمانده و اتمام پروژه. د) اولويت 4: طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد) - ويژگي : شرايط بينابيني نسبت به دو اولويت نخست دارند، اما با توجه به شرايط متعادل تر آنها، در اولويت چهارم قرار گرفته اند. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، ت، آسيب شناسي علل تأخير پروژه هاي قديمي تر، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. هـ) اولويت 5: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد) - ويژگي : هنوز انحراف جدي درخصوص ميزان پيشرفت پروژه رخ نداده است. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت بر پروژه با هدف پيشگيري از انحراف فرايند اجرايي. اگرچه بخشي از پروژه هاي مورد بررسي در طبقه طرح هاي مستمر قرار مي گيرند، اما با توجه به تخصيص كم و گاه طول عمر بالاي طرح هاي مستمر (نظير تعمير و نگهداري)، به نظر مي رسد واكاوي دقيق تمامي پروژه هاي عمراني اعم از مستمر و غيرمستمر و انتخاب نحوه صحيح مواجهه با آنها از ضرورت بالايي برخوردار است. در ادامه مهم ترين نكات حاصل از اولويتبندي پروژه هاي عمراني جاري در استان آذربايجان شرقي براساس متدولوژي فوق الذكر ارائه مي شود: • 8/25 درصد پروژه هاي عمراني استان آذربايجان شرقي، در زمره پروژه هاي «بسيار كوچك» قرار مي گيرند. 2/51 درصد پروژه ها «كوچك» و 8/17 درصد آنها، «متوسط» است و درنهايت، پروژه هاي «بزرگ» و «بسيار بزرگ»، به ترتيب 8/3 درصد و 4/1 درصد از كل پروژ هاي استان را به خود اختصاص داده اند. • از ميان 3 پروژه اي كه براساس ماتريس عمر- درصد تخصيص، در اولويت اول تعيين تكليف قرار گرفته اند، 1 پروژه در زمره پروژه هاي «بزرگ» و 2 پروژه در گروه پروژه هاي «بسيار بزرگ» قرار دارند. • پروژه هاي اولويت دوم، عمدتاً در گروه پروژه هاي «بزرگ» و «متوسط» قرار دارند. • پروژه هاي اولويت سوم، عمدتاً «كوچك» و «متوسط» هستند. • بيش از 79 درصد از پروژه هاي اولويت 4 كه انتقال آنها به اولويت 1 طي سال هاي آتي محتمل است، در زمره پروژه هاي «بسيار بزرگ» و «بزرگ» قرار دارند و اعتبار پيش بيني شده براي هريك از آنها بيش از 5 ميليارد تومان است. • حدود 81 درصد از پروژه هاي اولويت 5 كه مجموعاً بيش از 89 درصد از كل پروژه هاي عمراني استان را در برمي گيرند، «كوچك» يا «بسيار كوچك» هستند. • مي توان گفت بخش عمده پروژه هاي عمراني استان كه طي يك دهه اخير بارگذاري شده اند، از نظر شاخص اندازه، «كوچك» يا «بسيار كوچك» هستند و براي آنها اعتباري كمتر از 1 ميليارد تومان در نظر گرفته شده است. شايان ذكر است تمامي مطالب و تحليل هاي ارائه شده در گزارش حاضر به دليل عدم ارائه گزارش هاي عملكرد و پيشرفت فيزيكي پروژه هاي عمراني توسط سازمان برنامه و بودجه كشور، براساس تخصيص ريالي ارائه شده اند.