14968

1401

فارسي

8682302

گزارش

تصويب طرح هاي آمايش استاني در اسفندماه سال 1399 و تأكيد بر ضرورت پايبندي استان ها به اجراي آن، اين سؤال را پررنگ ساخته است كه چه ميزان طرح ها و پروژه هاي انجام شده يا درحال اجرا از محل اعتبارات بودجه اي و غيربودجه اي در استان ها، در راستاي پيشنهادها و اهداف تعيين شده توسط طرح هاي آمايش استاني بوده است؟ از آنجا كه پروژه هاي جاري در بودجه هاي عمراني استان ها قبل از تدوين اسناد آمايش تعريف شده اند، ازاين رو مي توان گفت اسناد آمايش حداقل تا سال 1400 نقشي در ايجاد پروژه هاي عمراني جاري استان ها نداشته اند. اما پاسخ به اين سؤال كه آيا اساساً ساختار فعلي نظام بودجه ريزي امكان برقراري ارتباط معنادار با نظام تدبير و برنامه ريزي فضايي كشور را دارد يا خير، مي تواند در راستاي تخصيص بهينه منابع مالي كشور مؤثر باشد. به عبارت ديگر در صورتي كه بتوان با عنايت به دستاوردهاي اسناد آمايش استاني و ملي، اولويت بندي مشخصي براي توسعه هر استان ارائه و درنهايت تخصيص اعتبارات را بر اولويت هاي مذكور معطوف كرد، احتمال تحقق اهداف توسعه اي پيش بيني شده براي هر استان بيشتر خواهد بود. به اين ترتيب در مطالعه حاضر به عنوان گام نخست، شفافيت طرح هاي عمراني استان مورد توجه قرار گرفته است؛ شفافيتي كه تاكنون درخصوص پروژه هاي عمراني استان ها تا بدين حد صورت نگرفته و ازسوي ديگر مي تواند بستر مناسبي براي مقابله با مفاسد احتمالي در اين زمينه نيز باشد. به نظر مي رسد واكاوي دقيق طرح هاي عمراني استان ها از منظر «موضوعي»، «جغرافيايي»، «طول عمر»، «درصد تخصيص» و «اندازه» در سطح استان و شهرستان هاي مربوطه مي تواند تصوير قابل اتكايي از وضع موجود ارائه دهد و درنهايت امكان پاسخ به سؤال فوق را از طريق انجام مطالعات تكميلي فراهم كند. ازسوي ديگر مسئله طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه ها از آن جهت اهميت دارد كه طولاني شدن عمر پروژه ها و عدم حصول دستاورد قابل اتكا علي رغم صرف زمان و منابع فراوان به يكي از معضلات جدي طرح هاي عمراني كشور مبدل شده است. به عبارت ديگر، طولاني شدن عمر پروژه هاي عمراني يك استان به اين معناست كه بخشي از برنامه هاي عمران و توسعه استان بر موضوعاتي متمركز است كه سال ها پيش برنامه ريزي شده اند. بنابراين نوعي وابستگي به مسير طي شده در تخصيص منابع مالي مشاهده مي گردد و بخش قابل ملاحظه اي از منابع عمراني استان، بدون توجه به اصول و مباني آمايش سرزمين و نيازها و مقتضيات روز استان صرف پروژه هايي مي شود كه مدت ها پيش برنامه ريزي و آغاز شده اند. در ادامه مهم ترين دستاوردهاي مطالعه حاضر درخصوص طرح هاي عمراني استان خراسان جنوبي در سال 1398 ارائه شده است: • استان خراسان جنوبي در سال 1398، تعداد 2392 پروژه فعال در قالب 654 طرح عمراني داشته كه قديمي ترين آنها از سال 1369 آغاز شده است. • طرح هاي يادشده در قالب 10 امور، 31 فصل و 73 برنامه مختلف طبقه بندي شده اند. • مجموع اعتبار پيش بيني شده براي پروژه هاي مذكور بالغ بر 31.2 هزار ميليارد ريال است. • درمجموع 1/38 درصد از اعتبارات يادشده (حدود 11.9 هزار ميليارد ريال) براي اجراي پروژه ها تخصيص داده شده است. • متوسط عمر پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي استان معادل 9/2 سال بوده است. • «امور اقتصادي» با 7/30 درصد سهم و «امور مسكن، عمران شهري و روستايي» با 3/19 درصد سهم، بيشترين سهم از تعداد پروژه هاي استان را به خود اختصاص داده اند. • «امور اقتصادي» با 5/50 درصد سهم و «امور مسكن، عمران شهري و روستايي» با 7/22 درصد سهم، درمجموع بالغ بر 73 درصد منابع تخصيص داده شده به پروژه هاي عمراني استان را جذب كرده اند. • برمبناي فصول، فصل هاي «كشاورزي و منابع طبيعي»، «اداره امور عمومي» و «توسعه و خدمات شهري، روستايي و عشايري»، به ترتيب با 7/16 درصد، 14 درصد و 7/13 درصد، بيشترين سهم را از تعداد پروژه هاي استان به خود اختصاص داده اند. • فصول «منابع آب»، «آب و فاضلاب» و «حمل ونقل» به ترتيب با اختصاص 23 درصد، 9/16 درصد و 4/13 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان، بيشترين سهم را از منابع اعتباري تخصيصي استان داشته اند. • دو برنامه «تأمين، توسعه، مقاوم سازي، تعمير، تجهيز و نگهداري فضاها، ساختمان ها، اماكن و ماشين آلات (فصل اداره امور عمومي- امور خدمات عمومي)» و «توسعه حمل ونقل جاده اي (فصل حمل ونقل- امور اقتصادي)»، بيشترين سهم از تعداد پروژه ها را داشته اند. • دو برنامه «توسعه حمل ونقل جاده اي (فصل حمل ونقل- امور اقتصادي)» و «عرضه آب (فصل منابع آب- امور اقتصادي)»، بيشترين سهم از اعتبارات تخصيص يافته را به خود اختصاص داده اند. • 63 برنامه عمراني استان علي رغم دربرگرفتن 1494 پروژه، معادل 5/62 درصد كل پروژه هاي عمراني استان، صرفاً 2/33 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان، سهم داشته اند. • 36 برنامه از 63 برنامه يادشده، هريك سهمي بسيار اندك و كمتر از 5/0 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان را جذب كرده اند. • شهرستان «بيرجند» به عنوان مركز استان، ضمن برخورداري از سهم 5/11 درصدي از تعداد پروژه هاي استان، با 35 درصد سهم از اعتبارات تخصيص يافته استان، سهم قابل توجهي از منابع عمراني استان را جذب و به اين ترتيب، عدم تعادل قابل توجهي در سطح استان ايجاد كرده است. • شهرستان «سربيشه»، پروژه هاي «سطح استان» و شهرستان «بيرجند» به ترتيب با جذب 5/53 درصد، 9/47 درصد و 7/47 درصد از منابع پيش بيني شده براي پروژه هاي خود، از منظر شاخص تخصيص اعتبار، نسبت به ساير شهرستان هاي استان، در جايگاه مناسب تري قرار دارند. • شهرستان هاي «بشرويه»، «خوسف»، «درميان»، «سرايان» و «زيركوه» با شاخص تخصيص اعتبار كمتر از 30 درصد، شرايط نامطلوب تري دارند. • 7/40 درصد پروژه هاي عمراني استان خراسان جنوبي در زمره پروژه هاي «بسيار كوچك» قرار مي گيرند. اندازه 6/42 درصد پروژه ها «كوچك» و 13 درصد آنها «متوسط» است و در نهايت، پروژه هاي «بزرگ» و «بسيار بزرگ» به ترتيب 2/3 و 6/0 درصد از كل پروژ هاي استان را به خود اختصاص داده اند. در مطالعه حاضر به منظور طبقه بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان خراسان جنوبي از دو ماتريس «عمر- درصد تخصيص» و «اندازه- اولويت» بهره گرفته و درنهايت مبتني بر دو ماتريس مذكور اولويت بندي مشخصي براي مواجهه با پروژه هاي مذكور ارائه شده است. درخصوص ارزيابي طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي براي هر استان از طبقه بندي زير بهره گرفته شده است: • طبقه يك: پروژه هاي با طول عمر بيش از 15 سال و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد)، • طبقه دو: پروژه هاي با طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد)، • طبقه سه: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد)، • طبقه چهار: پروژه هاي با طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد)، • طبقه پنج: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد). براساس طبقه بندي فوق ماتريس عمر - درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي هر استان تشكيل و نحوه برخورد با هريك از مناطق ماتريس عمر- تخصيص با اولويت بندي پنج گانه زير تبيين شده است: الف) اولويت 1: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) - ويژگي : چشم انداز كوتاه مدتي براي اتمام آنها متصور نيست. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. ب) اولويت 2: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) - ويژگي : به دليل تخصيص بخش قابل توجهي از اعتبار مورد نياز پروژه، گزينه توقف چندان مطرح نيست. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • اتمام يا اصلاح پروژه. ج) اولويت 3: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) - ويژگي : از وضعيت مناسبي نسبت به ساير گروه ها برخوردارند و به اتمام رسيدن آنها در افق كوتاه مدت محتمل است. - پيشنهاد نحوه برخورد: • تخصيص اعتبار باقيمانده و اتمام پروژه. د) اولويت 4: طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد) - ويژگي : شرايط بينابيني نسبت به دو اولويت نخست دارند، اما با توجه به شرايط متعادل تر آنها، در اولويت چهارم قرار گرفته اند. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير پروژه هاي قديمي تر، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. هـ) اولويت 5: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد) - ويژگي : هنوز انحراف جدي درخصوص ميزان پيشرفت پروژه رخ نداده است. - پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت بر پروژه با هدف پيشگيري از انحراف فرايند اجرايي. اگرچه بخشي از پروژه هاي مورد بررسي در طبقه طرح هاي مستمر قرار مي گيرند، اما با توجه به تخصيص كم و گاه طول عمر بالاي طرح هاي مستمر (نظير تعمير و نگهداري)، به نظر مي رسد واكاوي دقيق تمامي پروژه هاي عمراني اعم از مستمر و غيرمستمر و انتخاب نحوه صحيح مواجهه با آنها از ضرورت بالايي برخوردار است. در ادامه مهم ترين نكات حاصل از اولويت بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان خراسان جنوبي براساس متدولوژي فوق الذكر ارائه مي شود: • از ميان 9 پروژه اي كه براساس ماتريس عمر- درصد تخصيص، در اولويت اول تعيين تكليف قرار گرفته اند، اندازه 5 پروژه (6/55 درصد) «بسيار بزرگ» و اندازه 3 پروژه (3/33 درصد) «بزرگ» است؛ ازاين رو اعتبار پيش بيني شده براي غالب پروژه هاي اولويت اول بيش از 5 ميليارد تومان است. • پروژه هاي اولويت دوم عمدتاً در گروه پروژه هاي «كوچك» قرار دارند. • پروژه هاي اولويت سوم عمدتاً «كوچك» و «بسيار كوچك» هستند. • بالغ بر 78 درصد از پروژه هاي اولويت چهارم كه انتقال آنها به اولويت اول طي سال هاي آتي محتمل است در زمره پروژه هاي «متوسط» و «كوچك» قرار دارند و اعتبار پيش بيني شده براي هريك از آنها بين 100 ميليون تا 5 ميليارد تومان است. • 84 درصد از پروژه هاي اولويت پنجم كه در حدود 76 درصد از كل پروژه هاي عمراني استان را دربرمي گيرند «بسيار كوچك» يا «كوچك» هستند. • با توجه به آنكه پروژه هايي كه عمر آنها كمتر از 10 سال است، بسته به درصد تخصيص اعتبار، در اولويت سوم يا پنجم جاي گرفته اند، مي توان گفت بخش عمده پروژه هاي عمراني استان كه طي يك دهه اخير بارگذاري شده اند از نظر شاخص اندازه «كوچك»يا «بسيار كوچك» هستند و اعتبار پيش بيني شده براي هريك از آنها كمتر از 1 ميليارد تومان است. شايان ذكر است تمامي مطالب و تحليل هاي ارائه شده در گزارش حاضر به دليل عدم ارائه گزارش هاي عملكرد و پيشرفت فيزيكي پروژه هاي عمراني توسط سازمان برنامه و بودجه كشور، براساس تخصيص ريالي ارائه شده اند.