14971

1401

فارسي

8682317

گزارش

تصويب طرح هاي آمايش استاني در اسفندماه سال 1399 و تأكيد بر ضرورت پايبندي استان ها به اجراي آن، اين سؤال را پُررنگ ساخته است كه چه ميزان طرح ها و پروژه هاي انجام شده يا درحال اجرا از محل اعتبارات بودجه اي و غيربودجه اي در استان ها، در راستاي پيشنهادها و اهداف تعيين شده توسط طرح هاي آمايش استاني بوده است؟ از آنجا كه پروژه هاي جاري در بودجه هاي عمراني استان ها قبل از تدوين اسناد آمايش تعريف شده اند، لذا مي توان گفت اسناد آمايش حداقل تا سال 1400 نقشي در ايجاد پروژه هاي عمراني جاري استان ها نداشته اند. اما پاسخ به اين سؤال كه آيا اساساً ساختار فعلي نظام بودجه ريزي امكان برقراري ارتباط معنادار با نظام تدبير و برنامه ريزي فضايي كشور را دارد يا خير، مي تواند در راستاي تخصيص بهينه منابع مالي كشور مؤثر باشد. به عبارت ديگر در صورتي كه بتوان با عنايت به دستاوردهاي اسناد آمايش استاني و ملي، اولويت بندي مشخصي براي توسعه هر استان ارائه و درنهايت تخصيص اعتبارات را بر اولويت هاي مذكور معطوف كرد، احتمال تحقق اهداف توسعه اي پيش بيني شده براي هر استان بيشتر خواهد بود. به اين ترتيب در مطالعه حاضر به عنوان گام نخست، شفافيت طرح هاي عمراني استان مورد توجه قرار گرفته است؛ شفافيتي كه تاكنون درخصوص پروژه هاي عمراني استان ها تا بدين حد صورت نگرفته و ازسوي ديگر مي تواند بستر مناسبي براي مقابله با مفاسد احتمالي در اين زمينه نيز باشد. به نظر مي رسد واكاوي دقيق طرح هاي عمراني استان ها از منظر «موضوعي»، «جغرافيايي»، «طول عمر»، «درصد تخصيص» و «اندازه» در سطح استان و شهرستان هاي مربوطه مي تواند تصوير قابل اتكايي از وضع موجود ارائه دهد و درنهايت امكان پاسخ به سؤال فوق را از طريق انجام مطالعات تكميلي فراهم كند. ازسوي ديگر مسئله طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه ها از آن جهت اهميت دارد كه طولاني شدن عمر پروژه ها و عدم حصول دستاورد قابل اتكا علي رغم صرف زمان و منابع فراوان، به يكي از معضلات جدي طرح هاي عمراني كشور مبدل شده است. به عبارت ديگر، طولاني شدن عمر پروژه هاي عمراني يك استان به اين معناست كه بخشي از برنامه هاي عمران و توسعه استان، متمركز بر موضوعاتي است كه سال ها پيش برنامه ريزي شده اند. بنابراين نوعي وابستگي به مسير طي شده در تخصيص منابع مالي مشاهده مي گردد و بخش قابل ملاحظه اي از منابع عمراني استان، بدون توجه به اصول و مباني آمايش سرزمين و نيازها و مقتضيات روز استان، صرف پروژه هايي مي شود كه مدت ها پيش، برنامه ريزي و آغاز شده اند. در ادامه مهم ترين دستاوردهاي مطالعه حاضر در ارتباط با طرح هاي عمراني استان سيستان و بلوچستان در سال 1398 ارائه شده است: • تعداد 4951 پروژه فعال در قالب 489 طرح عمراني وجود داشته كه قديمي ترين آنها از سال 1364 آغاز شده است. • طرح هاي يادشده در قالب 10 امور، 33 فصل و 79 برنامه مختلف طبقه بندي شده اند. • مجموع اعتبار پيش بيني شده براي پروژه هاي مذكور بالغ بر 176 هزار ميليارد ريال بوده كه درمجموع، 8/30 درصد اعتبارات يادشده (بالغ بر 54 هزار ميليارد ريال)، جهت اجراي پروژه ها، تخصيص داده شده است. • متوسط عمر پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي استان سيستان و بلوچستان در سال 1398، معادل 2/3 سال بوده است. • «امور اقتصادي» با 7/35 درصد سهم و «امور مسكن، عمران شهري و روستايي» با 8/24 درصد سهم، بيشترين سهم از تعداد پروژه هاي استان را به خود اختصاص داده اند. • «امور اقتصادي» با سهم 60 درصدي از اعتبارات تخصيص يافته، از اين منظر با اختلاف شديد تري نسبت به ساير امور در رتبه نخست قرار دارد. «امور مسكن، عمران شهري و روستايي» نيز با سهمي معادل 8/21 درصد در رتبه دوم قرار گرفته است. • فصل هاي «كشاورزي و منابع طبيعي»، «توسعه و خدمات شهري، روستايي و عشايري»، «حمل ونقل» و «آب و فاضلاب»، به ترتيب با 4/16 درصد، 5/14 درصد، 9/12 درصد و 3/10 درصد، بيشترين سهم را از تعداد پروژه هاي استان به خود اختصاص داده اند. • فصول «انرژي»، «منابع آب»، «آب و فاضلاب» و «حمل ونقل» به ترتيب با اختصاص سهم 5/21 درصد، 5/17 درصد، 1/16 درصد و 3/13 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان به خود، بيشترين سهم را از منابع اعتباري تخصيصي استان داشته اند. • دو برنامه «توسعه حمل ونقل جاده اي (فصل حمل ونقل ـ امور اقتصادي)» و «ارائه خدمات آب شهري و روستايي (فصل آب و فاضلاب ـ امور مسكن، عمران شهري و روستايي)»، بيشترين سهم از تعداد پروژه ها را داشته اند. • چهار برنامه «توسعه امور برق (فصل انرژي ـ امور اقتصادي)»، «توسعه حمل و نقل جاده اي (فصل حمل ونقل ـ امور اقتصادي)»، «عرضه آب (فصل منابع آب ـ امور اقتصادي)» و «ارائه خدمات آب شهري و روستايي (فصل آب و فاضلاب ـ امور مسكن، عمران شهري و روستايي)»، بيشترين سهم از اعتبارات تخصيص يافته را به خود اختصاص داده اند. • 71 برنامه عمراني استان سيستان و بلوچستان، علي رغم دربرگرفتن 3361 پروژه، معادل 68 درصد كل پروژه هاي عمراني استان، صرفاً 28 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان، سهم داشته اند. • 51 برنامه از 71 برنامه يادشده، هريك سهمي بسيار اندك و كمتر از 5/0 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان را جذب كرده اند. • شهرستان «زاهدان» به عنوان مركز استان، علي رغم برخورداري از سهم نسبتاً متعادل از تعداد پروژه هاي استان (8 درصد)، در حدود 15 درصد از اعتبارات تخصيص يافته را به خود اختصاص داده است. در اين زمينه، 6 شهرستان «مهرستان»، «هيرمند»، «نيمروز»، «هامون»، «ميرجاوه» و «بمپور»، سهمي كمتر از 2 درصد از اعتبارات تخصيص داده شده استان داشته اند. • شهرستان هاي «زابل»، «كنارك» و «زهك» كه به ترتيب 4/63 درصد، 1/56 درصد و 51 درصد اعتبارات مورد نياز پروژه هاي عمراني خود را دريافت نموده اند، از اين منظر از وضعيت مناسب تري برخوردارند. • پروژه هاي «سطح استان» و پروژه هاي مربوط به شهرستان هاي «بمپور» و «زاهدان»، به ترتيب با نسبت تخصيص اعتبار 4/18 درصد، 8/24 درصد و 2/26 درصد، بيش از 70 درصد اعتبارات مورد نياز خود را دريافت نكرده اند و از اين منظر، شرايط بسيار نامطلوبي دارند. • 12 درصد پروژه هاي عمراني استان سيستان و بلوچستان، در زمره پروژه هاي «بسيار كوچك» قرار مي گيرند. اندازه 7/53 درصد پروژه ها «كوچك» و 1/28 درصد آنها، «متوسط» است و درنهايت، پروژه هاي «بزرگ» و «بسيار بزرگ»، به ترتيب 7/5 و 6/0 درصد از كل پروژه هاي استان را به خود اختصاص داده اند. در مطالعه حاضر به منظور طبقه بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان سيستان و بلوچستان از دو ماتريس «عمر ـ درصد تخصيص» و «اندازه ـ اولويت» بهره گرفته و درنهايت مبتني بر دو ماتريس مذكور اولويت بندي مشخصي جهت مواجهه با پروژه هاي مذكور ارائه شده است. در ارتباط با ارزيابي طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي براي هر استان از طبقه بندي زير بهره گرفته شده است: • طبقه يك: پروژه هاي با طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد)، • طبقه دو: پروژه هاي با طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد)، • طبقه سه: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد)، • طبقه چهار: پروژه هاي با طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد)، • طبقه پنج: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد). براساس طبقه بندي فوق ماتريس عمر ـ درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي هر استان تشكيل و نحوه برخورد با هريك از مناطق ماتريس عمر ـ تخصيص با اولويت بندي پنج گانه زير تبيين شده است: الف) اولويت 1: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) ـ ويژگي : چشم انداز كوتاه مدتي براي اتمام آنها متصور نيست. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. ب) اولويت 2: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) ـ ويژگي : به دليل تخصيص بخش قابل توجهي از اعتبار مورد نياز پروژه، گزينه توقف چندان مطرح نيست. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • اتمام يا اصلاح پروژه. ج) اولويت 3: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) ـ ويژگي : از وضعيت مناسبي نسبت به ساير گروه ها برخوردارند و به اتمام رسيدن آنها در افق كوتاه مدت محتمل است. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • تخصيص اعتبار باقيمانده و اتمام پروژه. د) اولويت 4: طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد) ـ ويژگي : شرايط بينابيني نسبت به دو اولويت نخست دارند، اما با توجه به شرايط متعادل تر آنها، در اولويت چهارم قرار گرفته اند. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، ت،آسيب شناسي علل تأخير پروژه هاي قديمي تر، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. هـ) اولويت 5: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد) ـ ويژگي : هنوز انحراف جدي درخصوص ميزان پيشرفت پروژه رخ نداده است. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت بر پروژه با هدف پيشگيري از انحراف فرايند اجرايي. اگرچه بخشي از پروژه هاي مورد بررسي در طبقه طرح هاي مستمر قرار مي گيرند، اما با توجه به تخصيص كم و گاه طول عمر بالاي طرح هاي مستمر (نظير تعمير و نگهداري)، به نظر مي رسد واكاوي دقيق تمامي پروژه هاي عمراني اعم از مستمر و غيرمستمر و انتخاب نحوه صحيح مواجهه با آنها از ضرورت بالايي برخوردار است. در ادامه مهم ترين نكات حاصل از اولويت بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان سيستان و بلوچستان براساس متدولوژي فوق الذكر ارائه مي شود: • 12 پروژه اي كه براساس ماتريس عمر ـ درصد تخصيص، در اولويت اول تعيين تكليف قرار گرفته اند (طول عمر زياد و تخصيص اندك)، از نظر اندازه در زمره پروژه هاي «بسيار بزرگ» و «بزرگ» قرار دارند؛ لذا اعتبار پيش بيني شده براي هريك از آنها، بيش از پنج ميليارد تومان است. • پروژه هاي اولويت دوم (طول عمر زياد و تخصيص بالا)، عمدتاً در گروه پروژه هاي «متوسط»، «بزرگ» و «كوچك» قرار دارند. • پروژه هاي اولويت سوم (عمر اندك و تخصيص بالا) نيز عمدتاً «كوچك» و «متوسط» هستند. همچنين پروژه هاي اولويت چهارم (طول عمر متوسط/زياد و تخصيص اندك/متوسط)، عمدتاً «بزرگ» و «متوسط» هستند. • پروژه هاي اولويت پنجم (عمر اندك و تخصيص اندك/ متوسط)، از نظر اندازه، عموماً در زمره پروژه هاي «كوچك» و «متوسط» قرار گرفته اند. • با توجه به آنكه پروژه هايي كه عمر آنها كمتر از 10 سال است، برحسب درصد تخصيص اعتبار، در اولويت سوم يا پنجم جاي گرفته اند، مي توان گفت بخش عمده پروژه هاي عمراني استان كه طي يك دهه اخير بارگذاري شده اند، از نظر شاخص اندازه، «كوچك» يا «متوسط» هستند و اعتبار پيش بيني شده براي آنها بين 100 ميليون تا 5 ميليارد تومان است. شايان ذكر است تمامي مطالب و تحليل هاي ارائه شده در گزارش حاضر به دليل عدم ارائه گزارش هاي عملكرد و پيشرفت فيزيكي پروژه هاي عمراني توسط سازمان برنامه و بودجه كشور، براساس تخصيص ريالي ارائه شده اند.