15022

1401

فارسي

8685065

گزارش

تصويب طرح هاي آمايش استاني در اسفندماه سال 1399 و تأكيد بر ضرورت پايبندي استان ها به اجراي آن، اين سؤال را پُررنگ ساخته است كه چه ميزان طرح ها و پروژه هاي انجام شده يا درحال اجرا از محل اعتبارات بودجه اي و غيربودجه اي در استان ها، در راستاي پيشنهادها و اهداف تعيين شده توسط طرح هاي آمايش استاني بوده است؟ از آنجا كه پروژه هاي جاري در بودجه هاي عمراني استان ها قبل از تدوين اسناد آمايش تعريف شده اند، لذا مي توان گفت اسناد آمايش حداقل تا سال 1400 نقشي در ايجاد پروژه هاي عمراني جاري استان ها نداشته اند. اما پاسخ به اين سؤال كه آيا اساساً ساختار فعلي نظام بودجه ريزي امكان برقراري ارتباط معنادار با نظام تدبير و برنامه ريزي فضايي كشور را دارد يا خير، مي تواند در راستاي تخصيص بهينه منابع مالي كشور مؤثر باشد. به عبارت ديگر در صورتي كه بتوان با عنايت به دستاوردهاي اسناد آمايش استاني و ملي، اولويت بندي مشخصي براي توسعه هر استان ارائه و درنهايت تخصيص اعتبارات را معطوف بر اولويت هاي مذكور نمود، احتمال تحقق اهداف توسعه اي پيش بيني شده براي هر استان بيشتر خواهد بود. به اين ترتيب در مطالعه حاضر به عنوان گام نخست، شفافيت طرح هاي عمراني استان مورد توجه قرار گرفته است؛ شفافيتي كه تاكنون درخصوص پروژه هاي عمراني استان ها تا بدين حد صورت نگرفته و ازسوي ديگر مي تواند بستر مناسبي براي مقابله با مفاسد احتمالي در اين زمينه نيز باشد. به نظر مي رسد واكاوي دقيق طرح هاي عمراني استان ها از منظر «موضوعي»، «جغرافيايي»، «طول عمر»، «درصد تخصيص» و «اندازه» در سطح استان و شهرستان هاي مربوطه مي تواند تصوير قابل اتكايي از وضع موجود ارائه دهد و درنهايت امكان پاسخ به سؤال فوق را از طريق انجام مطالعات تكميلي فراهم كند. ازسوي ديگر مسئله طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه ها از آن جهت حائز اهميت است كه طولاني شدن عمر پروژه ها و عدم حصول دستاورد قابل اتكا علي رغم صرف زمان و منابع فراوان، به يكي از معضلات جدي طرح هاي عمراني كشور مبدل شده است. به عبارت ديگر، طولاني شدن عمر پروژه هاي عمراني يك استان به اين معناست كه بخشي از برنامه هاي عمران و توسعه استان، متمركز بر موضوعاتي است كه سال ها پيش برنامه ريزي شده اند. بنابراين نوعي وابستگي به مسير طي شده در تخصيص منابع مالي مشاهده مي گردد و بخش قابل ملاحظه اي از منابع عمراني استان، بدون توجه به اصول و مباني آمايش سرزمين و نيازها و مقتضيات روز استان، صرف پروژه هايي مي شود كه مدت ها پيش، برنامه ريزي و آغاز شده اند. در ادامه مهم ترين دستاوردهاي مطالعه حاضر در ارتباط با طرح هاي عمراني استان يزد در سال 1398 ارائه شده است: رناستان يزد در سال 1398، تعداد 1814 پروژه فعال در قالب 331 طرح عمراني داشته كه قديمي ترين آنها از سال 1369 آغاز شده است. • طرح هاي يادشده در قالب 10 امور، 32 فصل و 74 برنامه مختلف طبقه بندي شده اند. • مجموع اعتبار پيش بيني شده براي پروژه هاي مذكور در حدود 2/33 هزار ميليارد ريال مي باشد. ه،درمجموع، 57/2 درصد از اعتبارات يادشده (حدود 19 هزار ميليارد ريال)، جهت اجراي پروژه ها، تخصيص داده شده است. • متوسط عمر پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي استان معادل 5/5 سال بوده است. • «امور اقتصادي» با 30/3 درصد سهم و «امور فرهنگ، تربيت بدني و گردشگري» با 17/7 درصد سهم، بيشترين سهم از تعداد پروژه هاي استان را به خود اختصاص داده اند. • «امور اقتصادي» با 59/2 درصد سهم و «امور مسكن، عمران شهري و روستايي» با 15/3 درصد سهم، درمجموع حدود 75 درصد منابع تخصيص داده شده به پروژه هاي عمراني استان را جذب نموده اند. • برمبناي فصول، فصل هاي «كشاورزي و منابع طبيعي»، «توسعه و خدمات شهري، روستايي و عشايري» و «آموزش و پرورش عمومي» به ترتيب با 17/1 درصد، 10/4 درصد و 10/1 درصد سهم، بيشترين سهم را از تعداد پروژه هاي استان به خود اختصاص داده اند. • فصول «انرژي»، «منابع آب» و «آب و فاضلاب» به ترتيب با اختصاص 35/5 درصد، 15/9 درصد و 10/6 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان، بيشترين سهم را از منابع اعتباري تخصيصي استان داشته اند. • دو برنامه «توسعه حمل ونقل جاده اي (فصل حمل ونقل ـ امور اقتصادي)» و «تأمين، توسعه، مقاوم سازي، تعمير، تجهيز و نگهداري فضاها، ساختمان ها، اماكن و ماشين آلات (فصل اداره امور عمومي ـ امور خدمات عمومي)»، بيشترين سهم از تعداد پروژه ها را داشته اند. • دو برنامه «توسعه امور برق (فصل انرژي ـ امور اقتصادي)» و «تأمين آب (فصل منابع آب ـ امور اقتصادي)»، بيشترين سهم از اعتبارات تخصيص يافته را به خود اختصاص داده اند. هي61 برنامه عمراني استان، علي رغم دربرگرفتن 1124 پروژه، معادل 62 درصد كل پروژه هاي عمراني استان، صرفاً 18/6 درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان، سهم داشته اند. • 51 برنامه از 61 برنامه يادشده، هريك سهمي بسيار اندك و كمتر از 0/5درصد از اعتبارات تخصيص يافته استان را جذب نموده اند. • پروژه هاي «سطح استان» كه در سطح چند شهرستان اجرا شده اند، علي رغم برخورداري از سهم 6/9 درصدي از تعداد پروژه هاي استان، با 46/3 درصد سهم از اعتبارات تخصيص يافته استان، بيشترين سهم از منابع عمراني استان را جذب نموده اند؛ پس از پروژه هاي يادشده، شهرستان «يزد» به عنوان مركز استان، ضمن برخورداري از سهم 11/9درصدي از تعداد پروژه ها، با سهم 16/3 درصدي از اعتبارات تخصيص يافته، بيشترين سهم از اعتبارات تخصيص استان را در ميان ساير شهرستان ها داشته است. با وجود اين، عدم تعادل قابل توجهي ميان شهرستان هاي استان، مشاهده نمي گردد. • به طور كلي وضعيت شاخص درصد تخصيص اعتبار پروژه ها در سطح شهرستان هاي استان يزد، چندان نامساعد نيست. • از اين منظر، پروژه هاي شهرستان هاي «خاتم»، «يزد»، «ميبد» و «اشكذر» به ترتيب 73/2 درصد، 68/6 درصد، 58/5 درصد و 58/1 درصد از منابع مورد نياز را جذب نموده اند و نسبت به ساير شهرستان ها در جايگاه مناسب تري قرار دارند. • شهرستان هاي «ابركوه» و «بهاباد» به ترتيب با 46/2 درصد و 48 درصد تخصيص اعتبار، شرايط نامطلوب تري را دارا مي باشند. • 23/6 درصد پروژه هاي عمراني استان يزد، در زمره پروژه هاي «بسيار كوچك» قرار مي گيرند. اندازه 55/8 درصد پروژه ها «كوچك» و 16/9 درصد آنها، «متوسط» است و درنهايت، پروژه هاي «بزرگ» و «بسيار بزرگ»، به ترتيب 3 و 0/7 درصد از كل پروژ ه هاي استان را به خود اختصاص داده اند. در مطالعه حاضر به منظور طبقه بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان يزد از دو ماتريس «عمر ـ درصد تخصيص» و «اندازه ـ اولويت» بهره گرفته و درنهايت مبتني بر دو ماتريس مذكور اولويت بندي مشخصي جهت مواجهه با پروژه هاي مذكور ارائه شده است. در ارتباط با ارزيابي طول عمر و درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي براي هر استان از طبقه بندي زير بهره گرفته شده است: • طبقه يك: پروژه هاي با طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) • طبقه دو: پروژه هاي با طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) • طبقه سه: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) • طبقه چهار: پروژه هاي با طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد) • طبقه پنج: پروژه هاي با طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد) براساس طبقه بندي فوق ماتريس عمر ـ درصد تخصيص اعتبار پروژه هاي تملك دارايي هاي سرمايه اي هر استان تشكيل و نحوه برخورد با هريك از مناطق ماتريس عمر ـ تخصيص با اولويت بندي پنج گانه زير تبيين شده است: الف) اولويت 1: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) ويژگي : چشم انداز كوتاه مدتي براي اتمام آنها متصور نيست. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. ب) اولويت 2: طول عمر زياد (بيش از 15 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) ـ ويژگي : به دليل تخصيص بخش قابل توجهي از اعتبار مورد نياز پروژه، گزينه توقف چندان مطرح نيست. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، • آسيب شناسي علل تأخير، • اتمام يا اصلاح پروژه. ج) اولويت 3: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار زياد (بيش از 80 درصد) ـ ويژگي : از وضعيت مناسبي نسبت به ساير گروه ها برخوردارند و به اتمام رسيدن آنها در افق كوتاه مدت محتمل است. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • تخصيص اعتبار باقي مانده و اتمام پروژه. د) اولويت 4: طول عمر متوسط (10 تا 15 سال) و تخصيص اعتبار اندك (كمتر از 40 درصد) يا طول عمر متوسط و بيشتر (بيش از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط (40 تا 80 درصد) ـ ويژگي : شرايط بينابيني نسبت به دو اولويت نخست دارند، اما با توجه به شرايط متعادل تر آنها، در اولويت چهارم قرار گرفته اند. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت و بررسي دقيق پروژه، ت،آسيب شناسي علل تأخير پروژه هاي قديمي تر، • تصميم گيري درخصوص توقف، اصلاح، واگذاري يا ادامه پروژه. هـ) اولويت 5: طول عمر اندك (كمتر از 10 سال) و تخصيص اعتبار متوسط و كمتر (كمتر از 80 درصد) ـ ويژگي : هنوز انحراف جدي درخصوص ميزان پيشرفت پروژه رخ نداده است. ـ پيشنهاد نحوه برخورد: • نظارت بر پروژه با هدف پيشگيري از انحراف فرايند اجرايي. اگرچه بخشي از پروژه هاي مورد بررسي در طبقه طرح هاي مستمر قرار مي گيرند، اما با توجه به تخصيص كم و گاه طول عمر بالاي طرح هاي مستمر (نظير تعمير و نگهداري)، به نظر مي رسد واكاوي دقيق تمامي پروژه هاي عمراني اعم از مستمر و غيرمستمر و انتخاب نحوه صحيح مواجهه با آنها از ضرورت بالايي برخوردار است. در ادامه مهم ترين نكات حاصل از اولويت بندي پروژه هاي عمراني جاري در استان يزد براساس متدولوژي فوق الذكر ارائه مي شود: • در ميان 17 پروژه اي كه براساس ماتريس عمر ـ درصد تخصيص، در اولويت اول تعيين تكليف قرار گرفته اند، اندازه عمده پروژه ها «كوچك» است؛ لذا اعتبار پيش بيني شده براي آنها، بين 100 ميليون تا 1 ميليارد تومان است. • پروژه هاي اولويت دوم، عمدتاً در گروه پروژه هاي «كوچك» و «متوسط» قرار دارند. • پروژه هاي اولويت سوم، عمدتاً «كوچك» و «بسيار كوچك» هستند. • بيش از 83 درصد از پروژه هاي اولويت 4 كه انتقال آنها به اولويت 1 طي سال هاي آتي محتمل مي باشد، در زمره پروژه هاي «كوچك» و «متوسط» قرار دارند و اعتبار پيش بيني شده براي هريك از آنها بين 100 ميليون تا 5 ميليارد تومان مي باشد. • بالغ بر 80 درصد از پروژه هاي اولويت 5 كه 57/2 درصد از كل پروژه هاي عمراني استان را در بر مي گيرند، «كوچك» يا «بسيار كوچك» مي باشند. • با توجه به آنكه پروژه هايي كه عمر آنها كمتر از 10 سال است، بسته به درصد تخصيص اعتبار، در اولويت سوم يا پنجم جاي گرفته اند، مي توان گفت بخش عمده پروژه هاي عمراني استان كه طي يك دهه اخير بارگذاري شده اند، از نظر شاخص اندازه، «كوچك» يا «بسيار كوچك» هستند و اعتبار پيش بيني شده براي هريك از آنها، كمتر از 1 ميليارد تومان است. شايان ذكر است تمامي مطالب و تحليل هاي ارائه شده در گزارش حاضر به دليل عدم ارائه گزارش هاي عملكرد و پيشرفت فيزيكي پروژه هاي عمراني توسط سازمان برنامه و بودجه كشور، براساس تخصيص ريالي ارائه شده اند.