العقل معيار لِصحه القوانين: دراسه مقارنه بين آراء توماس الأكويني ونصيرالدين الطوسي

عقل به مثابه معيار صحت قانون؛ بررسي و تحليل نگرش توماس آكوئيناس و خواجه نصيرالدين طوسي

خرد انساني در هر سه نوع قانون مطرح در جهان، حضوري معيار گونه دارد؛ بدين معنا كه عقل شايستگي دارد قانون الهي را بشناسد، قانون طبيعي را كشف كند و قانون بشري را وضع كند. جوامع ديني بر مبناي قانون الاهي عمل مي كنند و جوامع غيرديني بر اساس عرف و مصالح بشري. مساله اين است كه آيا مي توان به مبناي مشتركي در قانونگذاري جوامع ديني وغيرديني دست يافت؟ اين مقاله با شيوه توصيفي- تحليلي در صدد است ضمن بررسي مباني نظري خواجه نصيرالدين طوسي و توماس آكوئيناس، راه حل مساله را در رابطه ي عقل و قانون جست و جو كند. يافته هاي اين پژوهش نشان ميدهد كه از نظر خواجه و توماس، قانون به عقل وابسته است و عقل بين همه انسانها مشترك است. بنا بر اين، مي تواند مبناي مشتركي براي قانونگذاري دينداران و غيردينداران باشد. به رغم نظرات برخي از متكلمان مسيحي و مسلمان كه عقل را شايسته قانونگذاري نمي دانند، توماس قانون طبيعي را مشاركت مخلوقات عقلاني در قانون ابدي (مشيت الهي مي داند و از نظر خواجه، حتى قانون الهي نيز در صورتي كه مخالف عقل نباشد مقبول است. همچنين قانون بشري تنها در صورتي لازم الاجراست كه با قانون طبيعت و عدالت سازگار باشد. توماس تصريح دارد كه قانون اگر همسو با قانون طبيعي نباشد غيرعادلانه است و اساسا قانون تلقي نمي شود. از اين رو مردم حق دارند به قانون حاكمان ستمگر اعتنا نكنند. در اين خصوص به نظريه قرارداد اجتماعي و نظرات مخالف و موافق از جمله نظرات گروسيوس، روسو، هابز، فولر، و فنيس نيز اشاره شده است.

Human intellect has a criterion presence in all three types of laws, that is, worthy to know the divine law, discover the natural law, and enact the human law. Religious communities practice on the basis of the divine law, whereas; secular communities operate on the basis of custom and human interests. The question is whether a common ground can be reached in the legislation of religious and nonreligious communities? This article, in a descriptive-analytical manner, seeks to examine the theoretical foundations of Khajeh Nasir and Thomas Aquinas and attempts to find a solution to the problem in relation to reason and law. The findings of this study show that to Khawjeh and Thomas, law is attached to reason which is common among all human beings. Therefore, it can be a common basis for legislating religious and non-religious people. Contrary to the views of some Christian and Muslim theologians who do not consider reason worthy of legislation, Thomas considers natural law to be the participation of rational creatures in eternal law, and according to Khajeh, divine law is acceptable if it is not contrary to reason. Also, human law is binding only if it is compatible with the law of nature and justice. Thomas clarifies that if law is not in accordance with natural law; it is unjust and could not be considered law at all. Hence, people have right to disregard the law of oppressive rulers. In this regard, the theory of social contract and the pros and cons, including the views of Grossius, Rousseau, Hobbes, Fuller, and Finnis are also mentioned