ابزار مشاركتي PRA روشي مكمل براي شيوه تحقيق كمي در مطالعات اقتصادي – اجتماعي طرح هاي آبخيز داري

صاحب نظران مختلف برای توسعه روستایی تعاریف متفاوتی ارائه نموده اند و لازمه رسیدن به آن را بكارگیری رهیافتهای توسعه ای مناسب و برنامه ریزی معقول، علمی و كاربردی اعلام داشته اند. تفاوت افراد فوق در شیوه های بكار گرفته شده، نظام برنامه ریزی، تفكر حاكم، پارادیم فكری و زاویه نگرش به مخاطبان است. برخی از برنامه ها و پروژه های مختلف توسعه روستایی موفق و برخی نا موفق بوده اند. پروژه های ناموفق گرچه اكثراٌ توسط كارشناسان و صاحب نظران تهیه شده اند، اما بهره بردارن و مخاطبان روستایی و عشایری (كه اصلی ترین فاكتور این پروسه می باشند) نادیده و یا كمرنگ مورد توجه قرار گرفته اند كه نهایتا منجر به ازبین رفتن نیروی انسانی، هزینه، وقت، اعتماد و ... شده است. بنابرین تجارب گذشته ثابت كرده است كه بایستی از برنامه ریزی های تك بعدی، از بالا به و فرمایشی جدا و به سمت شیوه های مشاركتی پیش رفت. گرچه پارادیمهای تحقیق در حال (trickle down) پایین تكامل است و انواع آنها نیز با توجه به رشته های مختلف، متفاوت بوده و گاهی نیزبا یكدیگر تقابل دارند، ولی به صورت كلی در دو دسته پارادیم كمی و پارادیم كیفی قابل بحث می باشند. پارادیم كیفی، فرآیندی پژوهشی به منظور شناخت یك مسئله اجتماعی و یا انسانی است كه بر پایه تصویری جامع از شرایط طبیعی و گفتار، گزارش ها، دیدگاه های مطلعین و مشاهدات كارشناسی استوار شده است . فعالیتهای آبخیزداری مطالعات جامعی را در برمیگیرد كه یكی از آنها مطالعه اقتصادی-اجتماعی است . در یك اكوسیستم پیچیده حوزه آبخیز، انسان و به تبع آن مسائل اجتماعی، انسانی و فرهنگی نقشی اساس در آن داشته و می تواند به نحوی سایر پارامترها را تحت اشعاع قرار دهد. لذا ضروری است با دقت بیشتری مورد كنكاش قرارگیرد. با توجه به شرایط خاص مطالعات اقتصادی-اجتماعی در طرحهای آبخیزداری، اصول و معیارهایی از جمله مفهوم مشاركت، میزان مشاركت، شیوه مشاركت و... تعیین كننده بوده و نقش بسزایی در موفقیت آن دارند. یكی از شیوه های مقبول، علمی و موثر برای نیل به این مهم ابزار مشاركتی PRA است. در این شیوه حوزه نشینان، روستاییان و بهره برداران خود فعالانه مسائل و مشكلات، PRA مشاركتی راهكارها، نیازها، برنامه ها و ... را مطرح، اولویت بندی و سپس شیوه كار ارائه می دهند و نقش محقق ویا كارشناس تنها تسهیلگری است. به این طریق ضمن رسیدن به برنامه مد نظر، به مرور توانمند سازی و خود باوری در افراد و متداول ترین روشهای PRA افزایش می یابد.در این مقاله لزوم بكارگیری این روش، مفاهیم زیر بنایی و اصولی مورد استفاده مربوطه مورد اشاره قرار می گیرد.