گذر از طبيعيات ارسطوئي به فيزيك امروز

نجوم به معناي بررسي احوال آسمان، تا زمان بطليموس و ابرخس كم و بيش به صورت علم دقيق در آمده بود . انسان كنجكاو با مشاهده حركات ثوابت و سيارات و خورشيد و ماه به نظم حاكم بر آسمان پي برده بود و مي توانست رخ دادهاي نجومي، نظير خسوف ها و كسو ف ها و مقارنه ها و مقابله ها، را با دقت قابل تحسيني پيش بيني كند . هندسه نخستين نيز كه زاده كاربردهاي روزمره معماري و مساحي بود، از همان زمان ها دقيق و مبتني براصول موضوعه شده بود و در چارچوب منطق خاص خود مسير تكاملي آرامي را مي پيمود. هندسه سده هاي اول تا پانزدهم ميلادي از چنان قدرت و صلابتي برخوردار بود كه منجمين بدون آن نمي توانستند نظم حاكم بر احوال آسمان را بيان كنند و حوادث آن را پيش بيني كنند. در مورد طبيعيات ديگر، كه درك ماهيت اجسام و اجرام و حيوان و انسان و به طور كلي عالم و وراي آن را وجهه همت خود قرار داده بود، وضع چنين نبوده است . در طبيعيات ارسطوئي كه تا سده هاي 15 و 16 ميلادي فكر و ذكر ريز بين ترين انديشه وران شرق و غرب را به خود مشغول كرده بود، بارقه هائي از واقعيات مشاهداتي ديده مي شد. ولي اين طبيعيات هيچ وقت مانند نجوم و رياضيات به صورت علوم مبتني بر اصول موضوعه درنيامدند . بخشهائي از آن كه از جواهر و اعراض و نظاير آن ها صحبت مي كردند كلاً نازا بودند . راهي براي آزمودن درستي و نادرستي احكام خود نشان نمي دادند. بخشهاي ديگري از آن، كه از ماده و خواص آن سخن مي گفتند، نشانه هائي از واقعيات قابل درك داشتند. ولي اين نشانه ها بسيار اندك و تنگ دامن بودند . توانائي پيش بيني نداشتند . و بالاتر از همه صنعت آفرين نبودند. چرا هندسه و نجوم، كم و بيش از دو هزار سال پيش، به صورت دانش هاي دقيق درآمدند ولي طبيعيات تا زمان هاي گاليله و نيوتن (قرن شانزدهم ميلادي) چنين فرصتي نيافتند؟ پاسخ من به اين سوال موضوع سخنراني ام را تشكيل مي دهد.