انسان كامل در شعر عرفاني دورۀ قاجار

انسان كامل، اصطلاحي عرفاني است كه در طول تاريخ، آراء و نظريه‌هاي گوناگوني دربارۀ آن بيان شده است. با وجود تفاوت‌هايي كه اين نظريه‌ها دارند، همگي گوياي يك حقيقت كلّي هستند كه آن، راه يافتن انسان به مرحلۀ تكامل و رسيدن به مرتبه‌اي است كه او را شايستۀ مقام خليفه الهي و جانشيني خداوند بر روي زمين مي‌كند. علاوه بر كتاب‌هايي كه به صورت مستقل دربارۀ اين اصطلاح مهم عرفاني نوشته شده است، تأثير نظريۀ انسان كامل - همچون ديگر مفاهيم عرفاني- در ادبيات فارسي بويژه ادبيات عرفاني به وضوح ديده مي‌شود، به طوري كه شاعران عارف مسلك دورۀ قاجار نيز چون ديگر شاعران به اين مفهوم عميق توجّه داشته‌اند.در اين پژوهش، كوشش نموده‌ايم تا با بررسي اشعار پنج شاعر برجستۀ عرفاني‌ سراي دورۀ قاجار، به تحليل جنبه‌هاي مختلف مفهوم انسان كامل از ديدگاه اين شاعران بپردازيم.شاعران اين دوره در بحث انسان كامل متأثّر از عارفان و بزرگاني چون ابن‌عربي و عزيز الدّين نسفي بوده اند و عناوين مختلفي همچون ولي الله، شيخ كامل، شخص كامل، حضرت پنجم و... براي انسان كامل به كار برده‌اند. همچنين وي را داراي روح مقدّس الهي، واجب التعظيم، صاحب علم حقيقي و اسم اعظم دانسته‌اند كه ستون نامرئي الهي است كه همۀ هستي قائم به وجود اوست.