بررسي مقايسه‌اي ژئوپلتيك منطقه شرق ايران در دوره قاجار و پهلوي و تأثير آن بر فراز و فرود خاندان علم

ژئوپلتيك از جمله مفاهيمي است كه كاربرد آن سابقه‌ي بيش‌تري از بعد علمي و نظري آن دارد، ژئوپلتيك زماني معنا مي‌شود كه يك موقعيت جغرافيايي و مكاني، معنا و رنگ سياسي به خود بگيرد و ازاين حيث داراي معنا و اعتبار گردد. حال ممكن است اين اهميت و معناي سياسي ماندگار نباشد و از يك دوره‌ي زماني به دوره‌ي زماني ديگر تغيير يابد كه اين مسأله مي‌تواند تأثير زيادي در ژئوپلتيك يك منطقه داشته باشد. منطقه‌ي شرق ايران از گذشته‌هاي دور به‌جهت حوادث و وقايع مهم و متعدد جايگاه خاصي در تاريخ اين سرزمين داشته است. اين منطقه به‌سبب عوامل مختلفي از جمله نزديكي به آب‌هاي گرم خليج فارس، نزديكي به شبه قاره‌ي هند، موقعيت مناسب اقتصادي و ...، حداقل در دو سده‌ي اخير مورد توجه قدرت‌هاي بزرگ از جمله انگليس و روسيه بوده است. و در دوره‌هايي تبديل به صحنه‌ي بازي قدرت اين ابرقدرت‌ها شده است. البته ناگفته پيداست كه اهميت ژئوپلتيكي شرق ايران در دوره‌هاي مختلف يكسان و مشابه نبوده، بلكه بنا به دلايلي فراز و فرود داشته است. هدف نوشتار حاضر مقايسه‌ي اهميت ژئوپلتيك شرق ايران در دوره‌ي قاجاريه و دولت پهلوي است و تأثيري كه جايگاه ژئوپلتيكي اين منطقه در اين دو دوره‌ي تاريخي مي‌توانست بر قدرت سياسي خاندان محلي مهم اين منطقه يعني خاندان علم داشته باشد.