تأملي بر انديشۀ اقبال لاهوري در مثنوي پس چه بايد كرد اي اقوام شرق

افكار و اشعار اقبال لاهوري شاعر و متفكر قرن بيستم، بسياري از انديشمندان و متفكرين را تحت تأثير خود قرار داده است. علامه اقبال يكي از مناديان اصلي بازگشت به خويشتن و احياي تفكر اسلامي در عصر حاضر است. وي در مثنوي پس چه بايد كرد اي اقوام شرق مردم را به يك جهاد فكري و عملي دعوت داده كه مخاطبش تمام مسلمانان جهان هستند. در اين مثنوي علامه اقبال را به‌صورت مسلماني پرشور مي‌بينيم كه نواي آزادي و آزادگي سر داده و مسلمانان را دعوت به خودشناسي و بيداري مي‌نمايد. علامه اقبال در اين مجموعه عقايد و افكار خود را توسط اشعاري بلندمرتبه تحت اين چهارده عناوين بيان كرده است: خطاب به مهر عالم‌تاب، حكمت كليمي، حكمت فرعون، لا اله الا الله ، فقر، مرد حر، در اسرار شريعت، اشكي بر افتراق هنديان، سياست حاضره، حرفي چند با امت عربيه، پس چه بايد كرد اي اقوام شرق و در حضور رسالت. پس از تمهيد اقبال لاهوري در حكمت كليمي و فرعوني به مقايسه آن دو مي‌پردازد و در لا اله الا الله و فقر و مرد حر به بيان عقايد درباره توحيد و تصوف و صفات مرد مؤمن اشاره دارد؛ و در قسمت اشكي چند بر افتراق هنديان، به بيان اسباب ركود و انحطاط هنديان كه تحت تسلط استعمارگري انگليسي‌ها قرار داشتند، مي‌پردازد و فرياد انقلاب سر مي‌دهد، سپس به سياست عصر حاضر و ترفندهاي آن اشاره مي‌كند و در قسمت حرفي چند با امت عربيه، جامعه اسلامي را مخاطب قرار مي‌دهد و رهنمودهايي مي‌كند، آنگاه در قسمت پس چه بايد كرد، ملل شرق را ترغيب مي‌كند كه به خود آيند و در پي راه نجات كه همانا بازگشت به اسلام و تعاليم عاليه آن است برآيند. در پايان مثنوي دعا و تمنايي از حضرت ختمي‌مرتبت (ص) مي‌نمايد. هدف اين مقاله بررسي افكار علامه اقبال با تأمل در مثنوي پس چه بايد كرد براي درك عميق‌تر انديشه‌هاي والاي وي از اين منظر مي‌باشد