كاركرد حكايت در مخالف‎خواني‎هاي اجتماعي سعدي

سعدي از جمله شاعراني است كه به روش‏هاي مختلف به انتقاد از اوضاع زمانه پرداخته است. او مهم‌ترين شگرد خود را در كتاب بوستان و با استفاده از بيان حكايت و به كارگيري دو عنصر شخصيّت و گفتگو در اين حكايت‌ها به كار برده است. شخصيت‎هاي به كار رفته در حكايات يا نمادين هستند يا واقعي. استفاده از شخصيت‎هاي نمادين، بيشتر براي طرح مطالبي بوده است كه بيان مستقيم آن خطرآفرين بوده است. به كارگيري شخصيت‎هاي واقعي نيز كه معمولاً در جايگاه نصيحت‏گر/مثبت يا نصيحت‎شونده/منفي قرار دارند، دربردارندۀ پيامي مبني بر رد يا تأييد مقبوليّت آنان هم در ميان جامعه و هم از نظر سعدي است. از تحليل بسامدي شخصيت‌هاي مثبت ومنفي در بوستان، كساني كه با صفت معنويت و دين‌داري شناخته مي‌شده‌اند مثل پير و صاحبدل از جايگاه بهتري برخوردار هستند؛ درحالي كه طبقات شناخته‌شده‌اي مثل صوفي، فقيه، عابد و عارف بسيار ناچيز و كم‌تعدادند. در مقابلِ شخصيّت‌هاي مثبت، قدرتمندان، بيش‌ترين آمار شخصيّت‌هاي منفي را به خود اختصاص داده‌اند. گفتني است اين نتيجه، با توجّه به اوضاع آشفتۀ ايران بعد از حملۀ مغول، كه نشان‌دهندۀ ضعف مديران و حاكمان جامعه است كاملاً منطقي و واقعي به نظر مي‌رسد.