بررسي كاركرد دوگانه ي زبان «سخن و سكوت» در كلام و انديشه ي مولانا

زبان در تكامل شخصيت انسان نقش مهمي ايفا مي‌كند و كاركرد دوگانه‌ي آن يعني سخن و سكوت، هريك به تنهايي مي‌تواند سبب تعالي يا تنزّل او شود. حضرت مولانا درباره ي خاصيت دوگانه‌ي زبان صفت «كشف» و «كنف» را بيان مي‌كند و با ويژگي‌هاي «گويايي» و «خموشي»؛ «گنج» و «رنج» به توصيف آن مي‌پردازد. هنگامي كه مريدان خود و خود را به سكوت و خاموشي فرا مي‌خواند از ارزشمندي سخن غافل نيست اما جان هوشمند و بي قرار او، هنگامي كه به مرحله‌ي بيان معاني ژرف حقايق الهي مي‌رسد مخاطبي كه گنجايش درك آن سخنان را داشته باشد نمي‌يابد پس از ادامه ي سخن باز مي‌ماند و سكوت به عنوان آخرين مرحله ي كوشش او براي بيان معرفت ناب حق- تعالي- جلوه‌گر مي‌شود. رازهايي كه او از آن سخن مي‌گويد از فرط عظمت در قالب الفاظ نمي‌گنجد و ظرفيت محدود افهام بشري ياراي درك آن را ندارد و «دهاني به پهناي فلك مي‌خواهد». هنگامي كه مولانا به مرحله‌ي فنا مي‌رسد و جذب انوار حق مي‌شود در پي نوعي مكاشفه و الهام دروني سخن مي‌گويد و معاني غيبي به اضطرار از دل او مي‌جوشد امّا صفات بشري او را از سير در عرش به عالم فرش باز مي‌گرداند و وادار به سكوت مي‌كند. از سويي حرمت و قداست موهبت كلام را دريافته و از سوي ديگر محدوديت فكري مخاطبان و عوام او را از ادامه ي سخن باز مي دارد. گاه نيز با وجود «سازگاري مخاطبان دردرك مفاهيم و معاني مندرج در نطق و سكوت» خاموش شده، مستغرق بحر الهي مي‌گردد. او سرّ الهي را نه گفتني و نه شنيدني بل كه دريافتني مي‌داند. به اعتقاد او زبان در شرح مكنونات غيب ناتوان است. سخن و سكوت مولانا هر دو محصول كشف و شهود اوست.