خواجه نصيرالدين طوسي و مجمل نظريات ادبي او در «معيار الاشعار» و «اساس الاقتباس»

خواجه نصيرالدين طوسي به عنوان يكي از بزرگترين دانشمندان جامع الاطراف كه در علوم مختلف صاحب نظر بوده است، عرصه ي ادبيات را نيز از نظر دور نداشته و با تأليف «معيار الاشعار» و پرداختن به موضوع شعر در مقاله ي نهم كتاب «اساس الاقتباس» سعي داشته تا در عرصه ي ادبيات نيز نظريات علمي از خود بر جاي گذارد. برآيند بررسي دو اثر نشان مي دهد كه خواجه شعر را در كلام منطقيون كلام مخيل مي داند و در كلام متأخران، شعر كلام موزون و مقفاست. در نگاه خواجه وزن همواره در شعر وجود نداشته، اما عنصر «خيال» هميشه معتبر بوده است. او به دليل اختلاف اوزان و قوافي را در زبان ها پرداخته و تصريح دارد كه اختلاف در ماهيت حروف عامل اختلاف وزن و قافيه است، سپس به تبيين تفاوت تصديق و تخيل پرداخته و عنوان مي كند كه مبناي قبول تصديق، مطابقت آن با واقعيت است در حالي كه مبناي پذيرش تخيل، التذاذ و تعجب نفس مي-باشد. در نگاه خواجه ي طوسي رفتارهاي محاكاتي بـر سه گونه ي «طبعي» (تقيلد طوطي)، «عادتي» (تقليد انسانها از يكديگر) و «صناعتي» (سرودن شعر) تقسيم مي شوند و تحقق آن را در «لحن»، «وزن» و «كلام مخيل» مي داند. در نظر ايشان، هدف از سرودن شعر تخيل بوده به منظور ايجاد ترغيب يا امتناع و يا ايجاد نوعي احساس رضا، سخط و يا نوعي لذت و رساندن كلام از مرتبه اي نازل با مرتبه اي عالي. همچنين از خواجه ابياتي برجاي مانده كه علي رغم تعداد اندك آن نشان از مهارت بالا، توانايي و احاطه ادبي ايشان دارد.