بازتاب تقديرگرايي و فره‌ي ايزدي در مرزبان‌نامه

در مورد عقايد مذهبي و مشرب‌هاي فكري حاكم بر متن مرزبان نامه به اين دليل كه اصل كتاب از طبري باستان است بايد با احتياط سخن گفت چرا كه اين كتاب طبيعتاً عقايد مذهبي و انديشگاني و باورهاي آن زمان همچون بحث فره‌ايزدي را هم به دوش مي‌كشد. اما روشن است كه نبايد از تأثير عقايد بازنگارنده‌ي اين كتاب و كلاً عقايد مذهبي اسلامي حاكم بر جامعه‌ي ايران در طول قرون كه به اين كتاب راه يافته غافل شد. در گفتگوهاي رد و بدل شده بين شخصيت‌هاي داستاني اين كتاب مي توان رد مشرب و مذهب فكري حاكم بر اثر را گرفت و به آن رسيد. در مجموع مي‌توان گفت در كتاب مرزبان‌نامه همچون بسياري از متون كلاسيك نظم و نثر ما تفكر جبر و تقديرگرايي غلبه دارد اما نه جبر كاهل پرور جبريه و اشاعره،چرا كه هرجا سخن از جبر به ميان مي‌آيد توصيه به تلاش و دوري از كاهلي و خامي نيز در كنارش ديده مي‌شود. هم‎چنين در برخي موارد، ارتباط ميان تفكر اسلامي تقديرگرايي در رسيدن پادشاهان به ملك با بحث فره‌ي ايزدي را در اين كتاب به وضوح مي‎توان ديد، تا بدان‌جا كه بايد گفت عقايد مذهبي اسلامي با اعتقادات و باورهاي ايران باستان در اين اثر در مقوله‌ي جبر و اختيار و قضا و قدر هم‌چون بسياري جنبه‌هاي ديگر در هم آميخته است.