بررسي تشبيه تمثيلي و استعاره تمثيليه در گزيده‌اي از آيات سوره‌ي بقره

قرآن سرشار از اسلوب‏هاي بياني و ادبي بي‌نظير است و براي تفهيم مضامين و اقناع مخاطب علاوه بر خِرَد و تفكّر، از وجدان و احساس و تخيّل بهره برده است. در وعده‏ها و وعيدها، امر و نهي¬ها، داستان¬ها و توصيفات و نيز در تمام برهان¬ها و احكام خويش از احساس و قوّه‌ي تخيّل و تصويرسازي ذهني غافل نشده است. همراه ساختن پژوهش‌‌هاي كاربردي علوم قرآني با مباحث علم بيان گام مهمي براي درك نكات ظريف و مفاهيم عميق قرآن كريم است. از جمله فنون بياني پركاربرد در قرآن تشبيه تمثيلي و استعاره تمثيليه است. تشبيه اساس استعاره است و بر مشاركت دو امر يا بيشتر در يك معنا بر وجهي كه مقصود گوينده است، دلالت مي‏كند. تشبيه از نظر وجه¬شبه به تمثيل و غير تمثيل تقسيم مي‏شود. تشبيه تمثيل، آن است كه وجه شبه در آن مجموعه‏اي منتزع از امور متعدد باشد و غير تمثيل آن است كه وجه در آن چنين نباشد و استعاره‌ي تمثيليه آن است كه به سبب وجود شباهت و ارتباط معنايي حالتي به حالت ديگر تشبيه مي‏شود، سپس حالت اول كه مشبه است، حذف شده و حالت دوم كه مشبه¬به است، آورده مي‏شود. نمونه‏هاي زيادي از اين دو نوع فن بياني در سوره‌ي بقره آمده است. در سوره‌ي بقره به عنوان طولاني‏ترين سوره قرآن براي بيان مفاهيم، صنايع بياني و بديعي بسياري؛ از جمله تشبيه تمثيلي و استعاره تمثيليه آمده است. پژوهش حاضر سعي دارد به شيوه‏اي توصيفي ـ تحليلي، تصويري ملموس از جايگاه اين دو وجه بلاغي و نحوه‌ي تأثير آن در بيان مفاهيم مختلف در برخي از آيات اين سوره به دست دهد. سوره بقره در مقايسه با ديگر سور قرآن كريم، جهت تبيين و تفهيم مسائل گوناگون، از تشبيه تمثيل و استعاره تمثيليه بيشترين بهره را برده است. هدف از كاربرد اين فنون بياني در آيات بررسي شده تأثيرگذاري عميق، تفهيم و تقرير و نفوذ هر چه بيشتر معاني در ذهن مخاطبان و نيز گسترش دايره آنان است.