بازخواني اسرارالبلاغۀ عبدالقاهر جرجاني برمبناي نظريۀ زيبائي¬شناسي دريافت

برخلاف رويكردهاي گذشته به متون كه غالباً يا ناظر به «متن» و يا «مؤلف متن» بودند، از رويكردهاي امروزين نقد ادبي، پرداختن به «خوانندۀ متن» و بحث از نقشِ خواننده در معني¬گذاريِ متن است. اين دسته از نظريه¬ها برآنند كه متن معني يـا معـاني ثابـتي نـدارد بلكـه معـاني محصول خلاقيت خواننده‌اند. از مهم¬ترين مكاتب نظري امروز كه به اهميت نقش خواننده در ادراك و دريافتِ معني، و بلكه در خلقِ معناي متن اشاره دارد نظريۀ «زيبائي¬شناسيِ دريافت» است كه با نام هانس رابرت يائوس و ولفگانگ ايزر شناخته مي-شود. تصوّر كلي نسبت به تحول تاريخيِ نظريه¬هاي ادبي اينگونه است كه شايد برخي گمان كنند اهميت¬قائل¬شدن براي جايگاه خواننده در شكل¬دهيِ معناي متن، و نقش خواننده-خوانندگان (و نه مؤلف) در معناگذاريِ متن و مسائل پيرامونِ ادراكِ معني، دستاورد نظريِ قرونِ اخير در مغرب¬زمين است. حال¬آنكه دقت و بازخوانيِ برخي از متون بلاغيِ گذشته نشان¬دهندۀ تأملاتِ نظري و آراء قابل تأملِ برخي از نظريه¬پردازان و بلاغيانِ اسلامي دربارۀ اهميت خواننده و نقش وي در خلق معناي متن است. مقالۀ حاضر در پي نشان¬دادن اين نكته است كه در آثار عبدالقاهر جرجاني به عنوان يكي از مهمترين نظريه¬پردازان بلاغت در عالم اسلام ظرائف و دقت¬هايي در ارتباط متن و خواننده و بلكه نقش و اهميت خواننده در تعيين معناي متن وجود دارد كه آراءِ او را هم امروز نيز قابل توجه مي¬سازد. در مقالۀ حاضر شباهتهاي برخي از آراء عبدالقاهر با مفاهيم كليديِ نظريۀ «زيبائي¬شناسي دريافت» همچون «فاصلۀ زيبائي¬شناختي» نشان¬داده شده است.