نمادگرايي در هنر نگارگري ايران

نماد و نماد‌پردازي از قديمي‌ترين روشهاي بيان مفاهيم محسوب مي‌شود كه بر معنايي جز معناي ظاهري دلالت مي‌كند و در حيطه ادبيات عرفاني جايگاه ويژه‌اي دارد. اين مقاله كه به بررسي نماد و نماد‌پردازي در نگاره‌هاي كمال‌الدين بهزاد تخصص يافته است با بازگويي نماد ليلي و مجنون در پي دريافت مفهوم دروني آن در آثار بهزاد مي‌پردازد. با توجه به پيوند عميق و ناگسستني بين ادبيات و هنر نگارگري كه قرن نهم هـ . ق اوج درخشان اين هنر است، هنر نگارگري با ادبيات عرفاني هم‌آوايي بيشتري مي‌يابد و كمال‌الدين بهزاد كه زبان شعر را خوب مي‌فهميد و متأثر از جامي يكي از سردمداران سلسله نقشبنديه گرايش به اين سلسله يافته بود، از خصوصيات بارز آثارش رمز و رموز نهفته در آنهاست كه با مستمسك قراردادن داستان ليلي و مجنون افكار و عقايد عرفاني خويش را در آنها دخيل مي‌نمايد. اين پژوهش كه با هدف بنيادي و گردآوري اطلاعات آن، تاريخي و توصيفي-تحليلي است، تحليل داده‌ها به روش كيفي ارائه شده‌است و جمع‌آوري اطلاعات نيز به شيوه كتابخانه‌اي و مجازي صورت پذيرفته است. نتيجه حاصله حاكي از آن است كه شخصيت مجنون در نگاره‌هاي كمال‌الدين بهزاد در نماد انسان دور مانده از اصل خويش در پي وصال يار دچار عشق ليلي (نماد عشق ربّاني در ادبيات فارسي) گشته و در واقع تجلّي روح ناآرام انسان است، كه در راه رسيدن به وصال حقيقي خويش دچار حجر و اندوه گشته و براي رسيدن به آن بايد از قفس تن رها شده با حق يگانه گردد كه اين امر تنها با عشق الهي ممكن مي‌باشد.