بررسي گفتمان سوره الرحمن از منظر زبانشناسي نقشگراي هليدي و نشانه‌شناسي اجتماعي

قرآن كريم بارها و بارها ذكر مي‌كند در قرآن نشانه‌هايي براي انديشمندان است و مي‌توان گفت جنبه‌هاي كلامي و گفتماني منحصربفردي كه در قرآن آمده است يكي ازمصاديق اين نشانه‌هاست. اين پژوهش قصد دارد با بررسي ويژگي‌هاي نشانه شناختي متمايز گفتمان قرآني از منظر زبانشناسي نقشگراي هليدي به ارائه برخي نشانه‌ها يا تعابير معنايي خاص آنها بپردازد. بدين منظور و از آنجا كه سوره الرحمن،عروس قرآن، حاوي گفتماني خاص و منحصر به فرد است در اين پژوهش برخي عناصر فرانقش‌هاي انديشگاني، بينافردي و متني آيات آن كه به ترتيب از منظر نشانه‌شناختي با زمينه يا موضوع سخن, فضاسازي شخصيتي و نوع سخن(اگينز، 2004) ارتباط دارند، به روش توصيفي تحليلي مورد بررسي قرار گرفته‌اند. حضور پربسامد فرايندهاي مادي در آيات ابتدايي، فرايند بياني به طور متناوب در تمام طول سوره و فرايندهاي وجودي و شناسايي در آيات انتهايي، استفاده از ضمير دوم شخص مثني كُما (شما) ، به منظورتاكيد و جلب توجه مخاطب و استفاده از واژه رب به جاي استفاده از ضمير اول شخص مفرد براي اشاره به نام گوينده كه به لحاظ زبانشناسي ارجاع نقشي(role designation) نام دارد و سرانجام استفاده از ارجاعات معيني كه داراي مرجع فرهنگي مشترك مي‌باشند از مهمترين نتايج اين بررسي است كه با توجه به نشانه‌اي بودن نظام زبان داراي استدلالات نشانه شناختي مهمي است كه برخي از آنها عبارتند از: سيرارائه مضامين از عناصر عيني و ملموس به سمت عناصر فرادنيوي و اخروي و قياس ميان آنها براي تجسم بخشي به واقعيت دنياي آخرت در كنار توجه به نقش پررنگ مخاطب، تاكيد بر مهمترين و ابتدايي ترين وظيفه مخاطبان يعني اقرار به وجود خالق توانا، عدم استفاده از قدرت گوينده و ايجاد فضايي آرام و برابر ميان گوينده و مخاطب براي تصميم گيري بر اساس تفكر و خرد و گوشزد كردن اشتراكات فرهنگي و دنيوي ميان همه مخاطبين قرآن و تاكيد بر وظيفه يكسان همه آنها در برابر پروردگار. اين مشخصات گفتماني در كنار ساير مشخصات بي نظير زبانشناختي مانند دلنشيني آوايي، نظم‌آهنگ، روابط معنايي و ... باعث تاثير در عمق جان و خرد شنوندگان كلام وحي مي‌شود و آنان را كه با تدبرو استدلال به اين گفتمان فرا مي‌دهند عميقاً تحت تاثير قرار مي‌دهد و به تفكر و انديشه وامي‌دارد.