از تقليد تا محاكات؛ تاملي انتقادي در مقامات حميدي و گلستان سعدي

اگرچه با مقامات حميدي است كه مقامه نويسي درگستره ي ادب فارسي وارد شد؛اما مقامات حميدي هم از حيث ساختار و هم محتوا به شدت تحت تاثير مقامات عربي بويژه مقامات همداني و حريري است . در تاريخ ادبي هم مقامه نويسي در ادب فارسي به حميدي محدود ماند و پيرواني نيافت . پاره اي از صاحبنظران برآنند كه سعدي گلستان را به تقليد از مقامه ها ، مخصوصاً مقامات حميدي نگاشته است . در صورتي كه اين فرضيه را بپذيريم امري كه بغايت قابل تامل است بنياد مقامات حميدي تقليدي است و بنيادگلستانِ سعدي آفرينشگري ( بنياد محاكاتي در تلقي ارسطويي) . چنان كه به جرات مي توان گفت سعدي در گلستان و در تناظري محاكاتي با مقامه هاي پيشين، به تعبيري پروژه ي فارسيزه شدن مقامات را در كسوت و قالب تازه اي با توجه به ويژگي هاي فكري و روحي و عاطفي جامعه ي ايراني سامان بخشيده است . چنان كه به جاي مقامه ، حكايت ، به جاي محدوديت موضوع ، تنوع موضوع ، به جاي اطناب ، ايجاز، به جاي غياب ، حضور ، به جاي نوشتار بنيادي ،گفتار بنيادي ، به جاي حاكميت فرم ، هارموني ميان فرم و محتوا، و ... را در گلستان مطمح نظر قرار داده است. اين مقاله به تبيين و تحليل اين دقيقه خواهد پرداخت .