تأمّلي در نهضت ترجمه در مركز علمي گندي‎شاپور

A Reflection on the Translation Movement in Scientific Center of Gondi Shapur

در باب وجه‌تسميه‌ي گندي‎شاپور، نظرات گوناگوني ابراز گرديده است؛ آنچه مسلّم است اين نام از واژه­هاي گُند (دژ) و شاپور تركيب يافته و نام شهري بوده كه به دستور شاپور يكم، بنا يا بازسازي شده است. در عصر ساسانيان در اين شهر، يك بيمارستان و يك مدرسه­ي پزشكي به همين نام تأسيس گرديد كه در شكل­گيري يكي از دوره­هاي موفق نهضت ترجمه در ايران، نقشي مؤثر داشته است. در اين عصر، دانشمنداني از هند، يونان و نسطوريانِ سرياني زبان در اين مركز علمي گرد آمدند و با ترجمه­ي متون علمي به ويژه آثاري در طب، به نهضت ترجمه شدّت و رونقي خاص بخشيدند. اين مركز علمي بعد از ورود اسلام به ايران نيز تا پايان قرن دوم هجري، همانند عهد خسروان رونق داشته­ و مترجمان آن، بسياري از كتب طبّي را از زبان­هاي يوناني، پهلوي، هندي و سرياني به عربي ترجمه كرده­اند. در اين تحقيق، با توجه به اهميت ترجمه در شكل­گيري تمدن­هاي ايراني و اسلامي، به بررسي نهضت ترجمه در اواخر دوره­ي ساساني و اوايل دوره­ي اسلامي در اين مركز علمي مي­پردازيم.

In the appellation of Gondi Shapur، different opinions have been expressed، but what is certain in this regard is that the name has composed from the word Gond (fortress) and Shapur and has been the name a city، which was built or renovated on the orders of Shapur I. In Sassanid times in this city، a hospital and a medical school were established by the same name، which had an effective role in the formation of one of the most successful translation movement in Iran. In this age، scientists from India، Greek and Syriac-speaking Nestorian gathered in this scientific center and gave specific strength and prosperity to the translation movement by the translation of scientific literature، especially works in medicine. This scientific center kept on prosperity like the kings’ time after the advent of Islam in Iran up to the end of the Hegira second century in which some of the medical books have been translated from Greek، Pahlavi، Hindi and Syriac into Arabic.Given the importance of translation in the formation of Iranian and Islamic civilizations، this study discusses the translation movement in the late Sassanid and early Islamic period in this scientific center.