بررسي پهلوي‏ خواني در گيلان و رابطه آن با حكايت عزيز و نگار

پهلوي‏خواني (دراصطلاح محلي، پَلوي‏خَواَني/ پَلوي‏خواُني paləvixa(o)ni‏) شكلي از اجراي آوازهاي بومي در گيلان است كه بين دو زن يا دو مرد به صورت گفت و شنود انجام مي‏شده و شعرهاي مورد استفاده در اين اجرا، دوبيتي‏هاي عاميانة بومي بوده است. خوانندگان با تكيه بر حافظة خود (و گاه با سرايش بداهة دوبيتي محلي) تا آن‏جا به خواندن آواز ادامه مي‏دهند كه يكي از طرفين نتواند شعري را به خاطر بياورد و درنتيجه مغلوب شود. پهلوي‏خواني بيشتر توسط زنانِ خوش‏صدا، در موقعيت‏هاي كار (در مزرعه يا باغ چاي) يا در مناسبت‏هاي شادماني اجرا مي‏شده است. در بعضي از مناطق به اين شيوة اجرا، «پَلوي دشكن» نيز مي‏گويند. اين سنت شعري- موسيقايي تا حدود سه دهه پيش در موقعيت‏هاي مقتضي، به وفور اجرا مي‏شد؛ اما اكنون به دلايل مختلف به ندرت مي‏توان شاهد اجراي آن در شاليزارها بود. تاكنون تحقيقي جدّي ‏كه سابقة پهلوي‏خواني را روشن، و مشخص كند كه چرا اين فرم اجراي آواز به شكل پرسش و پاسخ(گفت و شنود) انجام مي‏شده، صورت نگرفته است. مقالة حاضر بر آن است تا سابقه‏ا‏ي از پهلوي‏خواني و تاثير آن در گسترش دوبيتي‏هاي عاميانه به دست دهد و اين مساًله را مورد بررسي قرار دهد كه چرا پهلوي‏خواني در اين منطقه به شكل«دوخواني» يا دوصدايي اجرا مي‏شود. با توجه به تحقيقات كتابخانه‏اي و ميداني، نگارنده بر آن است كه شكل‏گيري اين نوع از خوانش دوبيتي‏هاي بومي عمدتا بايد پس از گسترش حكايت عاشقانة «عزيز و نگار» در گيلان، رواج يافته باشد؛ زيرا شعرهاي اين حكايت، ساختاري دوصدايي دارند و از آن‏جايي كه نمونه‏هاي فراواني از شعرها(دوبيتي‏ها)ي منظومة مذكور، هنگام پهلوي‏خواني‏ مورد استفاده قرار مي‏گيرد، مي‏توان به اين نتيجه رسيد كه اساساً اين فرم اجراي آواز در گيلان تحت‏تاثير حكايت مورد نظر، رواج يافته باشد. به‏ويژه، وجود يك مقام آوازي در موسيقي بومي اين خطّه با عنوان «عزيز نيگاري»، اين گمان را تقويت مي‏كند كه منظومة عزيز و نگار، تاثيري وسيع بر شعر و موسيقي بومي گيلان داشته و اين امر، سبب گسترش دوبيتي‏هاي دوصدايي در اين منطقه شده است.