شاخص‌هاي قرآنيِ «تمدن»

تمدن، پديده‌اي است دنيوي كه در همين دنيا شكل مي‌گيرد. مطالعات تمدني نيز همواره در پي فهم و كشف ابعاد دنيويِ اين پديدۀ كلان اجتماعي است. دنيوي بودن تمدن، هرگز به معناي نفي آثار معنوي و پيامدهاي اخروي يك تمدن نيست. از منظر ديني و اسلامي، هر امر دنيوي حتما آثار اخروي دارد، ليكن آثار اخرويِ تمدن به معناي اخروي بودن تمدن نيست. به ديگر بيان، تمدن پديده‌اي نيست كه در آن دنيا تحقق پيدا بكند و تمدن‌شناسان هم قرار نيست در شناخت تمدني‌شان، تمدني كه در آخرت رخ مي‌نمايد مورد مطالعه قرار بدهند، هر چند تحقق و ظهور تمدني در آخرت محتمل و ممكن باشد. آنچه تمدن‌شناسان مطالعه مي‌كند و تمدن‌سازان براي مهندسي آن اقدام مي‌كنند، تمدني است در همين دنيا با آثار و كارآمدي لازم در همين شرايط زماني و مكاني. ليكن، در صورت‌بندي تمدن اسلامي، همواره سويه‌هاي معنوي و جنبه‌هاي معنويِ تمدن در اين دنيا لحاظ گشته و تمدني را در دنيا خلق مي‌كنند كه زمينه‌هاي تعالي و تكامل معنوي و روحي را در كلان جامعه انساني فراهم كند. از اين رو، اگر سخن از شاخص‌هاي تمدن در قرآن به ميان مي‌آيد، به معناي كشف ابعاد دنيوي تمدن در قرآن هستيم. مثلا آنجايي كه شاخص‌هاي توحيديِ تمدن را ذكر مي‌كنيم، منظورمان توجه به ابعاد الهي و ماورايي تمدن نيست، بلكه منظور توجه به ابعاد دنيوي و اين جهانيِ توحيد است. پر واضح است كه اين دو بسيار متفاوت از هم هستند. در تبيين تمدني توحيد، در پي آن هستيم كه باور به توحيد و اقرار به آن در كلان‌ترين نظامات انساني چه تأثيري مي‌گذارد و كاركردهاي اجتماعي آن در مقياس تمدني چيست؟ همين قبيل سئوالات را مي‌توان در مورد شاخص‌هاي اخلاقي ـ قرآني، و يا شاخص‌هاي اجتماعي ـ قرآني مرور كرد.