بررسي رويكرد نجم‌ الدين رازي دركتاب مرصادالعباد به مسئله‌ي قضا و قدر در برخورد با حمله‌ي مغول

مسئله‌ي جبر و اختيار و قضا و قدر يكي از مسائل مهم كلامي و اعتقادي است كه در ادبيات فارسي و در اعصار گوناگون تمدن ايراني و اسلامي موردتوجه فلاسفه و متكلمان و نويسندگان واقع‌شده است و هركدام اين مسئله را دست‌آويزي براي توجيه افكار و اعمال خود قرار داده‌اند؛ برخي با تمام قدرت سعي در پرورش اعتقاد جبري و قَدَري داشته‌اند و برخي همه‌ي مظاهر جبر و سلب اختيار را رد كرده و معتقد به آزادي اختيار انسان در تصميم‌گيري و انجام امور بوده‌اند. نجم الدين رازي از نويسندگان عارف مسلكي است كه در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم هجري مي‌زيست؛ يعني درست در بازه‌ي زماني كه حمله‌ي هولناك مغول اتفاق افتاد و خاك ايران ميدان تاخت‌وتاز قوم تاتار قرار گرفت. در آثار مختلفي كه بعدازآن حمله نوشته شد رد پاي اين خاطره‌ي تلخ به چشم مي‎خورد و هركس موضعي نسبت به آن مي‌گيرد كه اغلب در آثار نزديك به آن زمان رويكرد جبري و قَدَري در نگاه به اين رويداد غالب است؛ و نجم الدين رازي نيز در كتاب معروفش، «مرصادالعباد»، از اين قاعده مستثني نيست و احساس حزن و اندوه خود را از اين واقعه و حتي احساس گناهي را كه با رها كردن خويشاوندان و فرار كردن به روم و سپس بغداد دارد با تكيه‌بر اين باور تسكين مي‌دهد. ما در اين مقاله سعي در بررسي نگاه نجم الدين رازي به مسئله‌ قضا و قدر و برخورد او با رويداد حمله‌ي مغول را از اين رهگذر داريم.