از خير قدسي تا خير عرفي؛ بررسي پيامدهاي مرزبندي بين امور خير در جامعه ايراني

از آنجا كه محتواي باورهاي اسلامي فراتر از تعريف متداول در تمايز بين امر خير و فعاليت اجتماعي، جامعه مسلمان ظرفيت بازتعريفِ معناي خير را به اعمِّ معناي «كنش اجتماعي به نفع ديگران» دارد، معناي خير و نيكوكاري در يك گستره مفهومي شامل شكل‌هاي متنوع كار خير مي‌شود. در مقابل، مشاركت عمليِ دينداران در امور خير، گاه منحصر به روايتهاي سنتي و محدودي از امور خير و نيكوكاري مي‌شود كه به سهم خود پيامدهاي اجتماعي مهمي در جهت دهي به فعاليتهاي خير در جامعه ديني دارد. در اين مقاله با بررسي نظري آنچه از نظر بازيگران و ذينعانِ امر خير به عنوان «خير» تعريف مي‌شود، به بررسي انتقادي مرزبندي بين انواع امور خير در ايران÷ پرداخته شده است. آنچه از سوي نهاد دين و نهادهاي رسمي حاكميتيِ فعال در حوزه امر خير انجام مي‌شود از يك سو و آنچه از سوي موسسات و متوليان غيردولتي از سوي ديگر به عنوان «امور خير و نيكوكاري» تعريف مي‌شود، مورد بررسي قرار گرفته است. اين مقايسه نشان مي‌دهد كه بخش مهمي از نهادهاي ديني رسمي در كشور، همچون مساجد با تعريفي تنگ دامنه از امر خير عملاً گستره وسيعي از فعاليتهاي نيكوكاري را فعاليتهايي با حداقل ثواب و پاداش الهي تلقي كرده‌اند. در مقابلِ اين مرزبندي تعمّدي، برخي از موسسات خيريه غيردولتي نيز با مرزبندي ميان خود و نهاد رسمي دين، تلاش دارند تا فعاليتهاي خود را از فعاليتهاي مرتبط با نهاد رسمي دين متفاوت نشان دهند. در نهايت، پيامد هر دو فرايند يادشده در جهت تقويت فرايند عرفي‌شدن، از طريق عرفي‌سازي «امر خير» در جامعه ديني خواهد بود.