تكوين فعل «است» در زبان فارسي

اين مقاله تكوين فعل «است» در زبان فارسي و تحول دستوري آن در قالب فرآيند دستوري‌شدگي تا تبديل شدن به واژه‌بست و دلايل آن را بررسي مي‌كند. نتيجه‌ي مطالعه نشان مي‌دهد كه فعل «است» از صيغه‌ي سوم شخص مفرد ريشه‌ي ah به معناي «بودن» در فارسي باستان مشتق شده است. در فارسي ميانه ريشه و ماده‌ي فعلah يكسان است اما صورت‌هاي صرفي متفاوتي دارد. «است» يكي از صيغه‌هاي آن محسوب مي‌شود كه در اصل ahţi بوده و پس از دو تغيير آوايي يعني حذف واكه‌ي پاياني و تبديل صداي /h/ قبل از /‌ţ/ به صوت /s/‌، به «است» تبديل شده و به فارسي نو انتقال يافته است. معناي واژ‌گاني و فعلي آن (وجود داشتن/ حضور داشتن) است اما بر اثر فرآيند دستوري‌شدگي، معناي نقشي «رابطه» يافته و باز در ادامه‌ي روند تحول‌پذيري، دستوري‌تر گرديده و با حفظ همين معنا به واژه‌بست تبديل گشته است. صورت واژه‌بست آن در صيغه‌ي سوم شخص مفرد، شش گونه‌ي متفاوت دارد كه در حكم تكواژ‌گونه و در توزيع تكميلي‌اند. به نظر مي‌رسد در ادامه‌ي روند دستوري شدن در حال تبديل شدن به و‌ند تصريفي‌ باشد. دلايل دستوري شدن آن را نيز مي‌توان بسامد ز‌ياد، نوع ساخت، گرايش به سادگي و شرايط آوايي آن برشمرد.