باستان‌شناسي الگوي استقرار: مباني نظري و روش‌ها

عوامل طبيعي مانند ناهمواري‌ها، ارتفاع، شيب، آب و هوا، پوشش‌هاي گياهي و جانوري، منابع آب و خاك همواره در تراكم جمعيت و اندازه ‏و عملكرد استقرارهاي باستاني مؤثر بوده‌اند. مطالعه آنها در چارچوب روش تحليل الگوي استقرار بستري براي تحليل ارتباط محوطه‌هاي ‏باستاني با يكديگر و با زيست‌بوم فراهم نموده است. ‏ هدف اصلي اين مقاله، بيان مباني نظري باستان‌شناسي الگوي استقرار و معرفي مؤلفه‌هاي مهم آن نظير سازه‌هاي منفرد، استقرار، منطقه، ‏ابزار و روش كار، مشكلات موجود و ارايه‌ي پيشنهادي براي بهره‌گيري از اين رويكرد در باستان‌شناسي ايران است. شناخت پلان و عملكرد ‏سازه‌هاي منفرد و استقرار در مقياس اجتماعي منجر به درك درستي از اندازه و ساختار خانواده و جامعه، مشاغل تخصصي و سازمان‌هاي ‏اقتصادي و اجتماعي جوامع گذشته مي‌گردد. ‏ باستان‌شناسان، با انجام بررسي‌هاي كلي به معرفي محل‌هاي باستاني و تعيين موقعيت آنها روي نقشه‌هاي جغرافيايي، توصيف و ‏طبقه‌بندي مواد فرهنگي، و ارايه پيشنهادي براي گاهنگاري منطقه‌اي مبادرت مي‌ورزند. برخي عوامل بازدارنده از قبيل عمليات عمراني، ‏فعاليت‌هاي مخرب انساني، حوادث طبيعي و رسوبگذاري‌ها، مانع از استخراج تصوير درستي از چگونگي پراكندگي محوطه‌هاي باستاني ‏مي‌گردند. از عكس‌هاي هوايي و ماهواره‌اي، روش آركئوژئوفيزيك، نظام اطلاعات جغرافيايي، شبيه‌سازي كامپيوتري و آزمون‌هاي آماري از ‏قبيل منحني لورنز، شاخص توزيع نقطه‌اي و شاخص نزديك‌ترين همسايه براي جبران بخشي از اين نقيصه استفاده مي‌شود. استفاده ‏درست از رويكرد تحليل الگوي استقرار در پژوهش‌هاي باستان‌شناسي ايران مي‌تواند نكات زيادي را در باره چگونگي تعامل باستانيان با ‏يكديگر و محيط زيست‌شان آشكار نمايد.‏