الگوي بومي بهره‌وري و بهينه‌سازي مصرف آب در باغ‌هاي تاريخي خراسان‌جنوبي

با توجه به اهميت موضوع آب در ايران و بالاخص استان خراسان جنوبي، و با هدف الگوبرداري از فضاهاي سبز ‏تاريخي و سنتي، اين مطالعه در پي پاسخ به اين سوال است كه در باغ‌ها و‎ ‎فضاهاي سبز سنتي كيفيت بهينه‌سازي ‏مصرف آب با چه رويكردي به انجام رسيده است. در واقع بايد پرسيد چه ظرايف و جزئياتي در نظر طراحان باغ ‏ايراني مورد ملاحظه بوده كه معماران منظر امروزي نيز مي‌توانند با الگوبرداري و الهام از آن‌ها، به بهينه‌سازي ‏مصرف آب در فضاي باز و سبز شهري توجه بيشتري مبذول دارند. مقاله حاضر با بررسي تعدادي از باغ‌هاي ‏تاريخي منطقه خراسان جنوبي برخي از مهم‌ترين راهبردها و راهكارهاي طراحي و ساخت فضاهاي سبز كم‌آب را ‏تشريح، و چگونگي مطابقت طراحي محيط با ويژگي كم‌آبي مناطق را توصيف مي‌نمايد. باغ‌هاي مورد مطالعه ‏عبارتند از: اكبريه، رحيم‌آباد، اميرآباد، بهلگرد (باغ‌هاي تاريخي بيرجند)، و باغ گلشن طبس. روش مطالعه توصيفي- ‏تحليلي بوده و علاوه بر مطالعات كتابخانه‌اي؛ بازديد‌هاي ميداني و مصاحبه با برخي باغبانان و يا مشاوران با سابقه ‏باغ‌ها به تكميل اطلاعات كمك نموده است. در خصوص نتايج اين مطالعه بايد گفت كه الگوي باغ ايراني در ‏بهينه‌سازي مصرف آب داراي سه پايه اصلي است؛ 1- طراحي منظر چندعملكردي، 2- رعايت اصل بوم‌گرايي، و ‏‏3- بروز خلاقيت‌هاي معماري منظر. باغسازان ايراني فراتر از انتخاب گونه‌هاي گياهي مطابق با ميزان آب در ‏دسترس و بهينه‌سازي مصرف آب، ضمن توجه به بسترهاي فرهنگي- اعتقادي، با اشتغال‌زايي و تامين مواد غذايي ‏جامعه و تنوع‌بخشي به گونه‌هاي گياهي (مثمر و زينتي) از موجودي آب به دنبال بيشينه بهره‌وري بود‌اند و لذا فقط ‏به فضاي سبز كم‌آب اكتفا نكرده‌اند. بلكه در محيط‌هاي كم‌آب، فضاهاي سبز پربازده و پايدار به وجود آورده‌اند. در ‏اين مقاله بر اساس مطالعه باغ‌هاي تاريخي، الگوي بومي بهينه‌سازي مصرف آب در باغ‌هاي تاريخي خراسان ‏جنوبي، الگوي تلفيقي معرفي مي‌گردد.‏