نقش و عملكرد انجمن معارف در دورۀ مظفرالدين شاه

يكي از تشكيلات مهمي كه در دورۀ مظفرالدين شاه، به همت برخي از رجال سلطنتي و منورالفكران صورت گرفت، ايجاد انجمن معارف بود. به‌دنبال شكست‌هاي پي‌درپي ايران در نيمۀ اول قرن نوزدهم در برابر قدرت‌هاي بزرگ از جمله روسيه، نياز به دانش و تكنولوژي، همچنين مدرسه‌هاي جديد در محافل و در بين نخبگان در زمينه‌هاي مختلف در جامعه احساس مي‌شد. زمينه‌هاي اين امر، از اعزام دانشجو توسط عباس ميرزا و اصلاحات اميركبير و ديگر اصلاح‌طلبان همچون ميرزا حسين خان سپهسالار در زمان ناصرالدين شاه فراهم گرديد. تشكيل انجمن معارف تحت شرايط تاريخي آن دوره، ادامه اقداماتي بود كه صورت گرفت؛ چراكه در خود نهادهاي كارآمد. فرهنگي و معارفي، وجود اين انجمن و نقش آن هرچند محدود، در يك دورۀ زماني كوتاه حائز اهميّت است. درطول دوره‌اي كه انجمن معارف فعاليت داشت، اقدامات مهمي صورت گرفت كه مي‌توان به تأسيس مدرسه‌هاي مختلف، انتشار روزنامه و تأسيس كتابخانه ملي اشاره كرد. با توجه به برهۀ تاريخي مورد نظر، مي‌توان گفت فعاليت انجمن معارف، زمينۀ مناسبي را براي اقدامات بعدي اصلاح‌طلب‌هاي فرهنگي فراهم كرد. در اين مقاله، آنچه كه به عنوان يافته‌هاي تحقيق مي‌توان اشاره كرد، اين است كه انجمن معارف در تأسيس و توسعه مدارس پس از انحلال آن، زمينۀ شكل‌گيري شوراي عالي معارف كه بعدها، يعني اواخر دورۀ قاجار و دوران پهلوي اول، به عنوان مهم‌‌‌‌ترين نهاد سياست‌گذاري محسوب مي‌شد، نقش داشت. در تهيۀ مقاله حاضر روشي كه براي جمع‌آوري اطلاعات به كار گرفته شد روش كتابخانه‌اي است.