بدعت‌هاي انيراني و بازگشت به سنت ايران‌شهري

تأسيس يا بازگشت به سنت يا انديشه‌اي، معلول بحراني جاري است كه ذهن و انديشۀ هر صاحب‌انديشه‌اي را به چالش مي‌گيرد. پس از سقوط نظام پادشاهي ساسانيان توسط سپاه اسلام، انديشۀ ايران‌شهري به‌تدريج از «سنت مَلكان عجم» به «سنت خلفاي عرب» منحرف گشت و فرّه ايزدي به ناگهان در «روزگار نحوست» محو گرديد و جايش را به نافرهمندي «انيراني» داد و اينجا بود كه «نظم و نسق امور» از هم بگسست و بحران آغازيدن گرفت. خواجه نظام‌الملك طوسي، براي گذار از اين روزگار نحوست و بازيافتن نظم و نسق پيشين، نه به‌سان اسماعيليان «قيامت» به پا كرد و نه به روش چپ‌هاي امروزي، «انقلاب» طبقاتي را بنا نهاد؛ بلكه به سيرۀ ملوك عجم (= ايراني)، هم در عمل و هم در اثر، بازگشت به سنت ايران‌شهري را، در حد ممكن، دوام و قوام بخشيد. به‌طوركلي، خواجه در دورۀ وزارت خويش، با سه چالش اساسي مواجه بود: 1- پراكندگي اجتماعي و سرزميني ايران‌زمين؛ 2- سيطرۀ سنت خلفاي عرب؛ و 3- بيدادگري سلاطين. نتيجۀ اين چالش‌ها، سربرآوردن دو بدعتِ بي‌ديني مَلِك و بي‌نظمي مُلك در سنت ايران‌شهري بوده است كه توسط غيرايرانيان (= انيراني) به‌تدريج شكل‌گرفت. خواجه نظام‌الملك، بازگشت به سرشت شاهيِ آرماني و خروج از فرقه‌گرايي مذهبي را، تنها راهبردهاي كلي عبور از اين چالش‌ها مي‌داند.