زمينه‌هاي‌ اجتماعي نظم حماسه‌هاي فارسي

آثار ادبي هر كشوري عرصه‌اي است براي بازتاب و انعكاس زمينه‌هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي جامعه‌اي كه آن آثار در آن خلق شده‌اند. آثار شاعران و نويسندگان زبان و ادبيات فارسي نيز در حالي كه بازتاب‌دهنده نوع نگرش فكري و احساسات فردي خاص خود شاعر يا نويسنده ‌است، جلوه‌اي از تأثيرپذيري آنها از عوامل و زمينه‌هاي اجتماعي نيز است. از جمله‌ انواع ادبي كه بي‌شك متأثر از اقتضائات جامعه پديدار شده و تعالي يافته، نوع ادبي حماسه ‌است. ما در اين نوشتار برآنيم به زمينه‌هاي اجتماعي خلق حماسه‌ها از جمله شاهنامه فردوسي كه يكي از نمونه‌هاي متعالي و برجسته در قلمرو ادبيات حماسي ايران و حتي جهان به‌شمار مي‌آيد، بپردازيم و نقش و ميزان تأثير عوامل اجتماعي در ايجاد و تكامل يا تضعيف حماسه‌سرايي در ادبيات فارسي نمايانده شود. دوران اوج حماسه‌سرايي در ايران، قرن چهارم و پنجم (ه.ق) است، دوره‌اي كه به دنبال ازدست‌رفتن استقلال كشور و تضعيف تمدن ايراني دوران اوج مبارزات ملي‌گرايانه و جنبش‌هاي بيگانه‌ستيز است. امّا از نيمه دوم قرن پنجم بنا به دلايلي، حماسه‌هاي ملي جاي خود را به حماسه‌هاي تاريخي و مذهبي مي‌دهند و اندك‌اندك نظم منظومه‌هاي حماسي افول مي‌يابد.