تحول رابطة عقل و نفس سينوي در نظام صوفيانة شمس‌الدين ديلمي

شمس‌الدين ديلمي نظام فلسفي متداول زمان خود يعني فلسفه مشائي و سينوي را طرد كرد و به جاي آن با استفاده از مستندات ديني و سخنان عارفان پيشين و بر اساس شهود و تجربيات عرفاني خويش، در نظامي منسجم طرحي بديع عرضه نمود كه علي‌رغم ظاهري فلسفه‌ستيز حكايت از نوعي تأله و حكمت الهي و تئوزوفي دارد. با توجه به پيوند مباحث انسان شناسي با بحث نفس و عقل، ديلمي حقيقت وجود انسان را با استفاده از پنج مفهوم بدن، نفس، قلب، عقل و روح (يا سرّ و همت) تعريف كرده است. به نظر او حقيقت انسان نفس است كه امري جسماني، اما لطيف و قابل ارتقا به امر روحاني است و عقل نوري روحاني و ابزاري براي نفس است كه خداوند براي استكمال نفس در اختيار نفس نهاده و او را مؤيّد به روح (يا همّت) كرده است. بدين ترتيب نفسِ كمال‌يافته قادر است در ظرف زمان و مكاني قرار گيرد كه الطف از جسمانيات و حتي روحانيات است و در اين ظرف به لقاي الهي نائل شود.