ظرفيت آب‌هاي نامتعارف با تأكيد بر منابع جديد آب در ايران (معطوف به تدبير شماره 29 سند الگوي اسلامي- ايراني پيشرفت)

ايران در كمربند خشك و نيمه خشك كره زمين واقع شده و به جز باريكه حاشيه درياي خزر داراي اقاليم فراخشك، خشك و نيمه‌خشك بوده و به طور طبيعي با مسائل ناشي از كاهش بارش مواجه بوده، هست و خواهد بود. افزايش جمعيت و بالا رفتن سطح استاندارهاي زندگي فردي و اجتماعي مصرف آب بالا برده و زمينه‌هاي بحران اين كمبود طبيعي بارندگي را افزايش داده و در دهه‌هاي اخير به دلايل مختلف به نحو حادتري در پيش پاي پيشرفت كشور قرار گرفته و در بهره‌برداري از آن حتي گاه باعث حركت‌هاي اعتراض‌آميز مردمي نيز شده است و چنانچه به طور ريشه‌اي تدبيري انديشيده نشود، پيش‌بيني مي‌شود اين اعتراضات بحران‌هاي اجتماعي را شدت بخشد. از آنجا كه آب، مبناي آباداني است، الگوي اسلامي- ايراني پيشرفت، به اين مسئله در تدبير 29 پرداخته است. همان‌طور كه در اين تدبير آمده است يكي از شيوه‌هاي تأمين آب، گسترش بهره‌برداري از آب‌هاي نامتعارف (اعم از شناخته شده يا ناشناخته) است كه اين مقاله تلاش مي‌كند ابعاد مختلف آن را بررسي كند. منابع آبي موجود در كره زمين را مي‌توان به دو دسته متعارف و غيرمتعارف تقسيم كرد. اگر نزولات جوي، آب‌هاي سطحي و زيرزميني (كم عمق) در طبقه‌بندي آبهاي متعارف قرار داده شوند، منابع آبي نامتعارف به آن دسته از آب‌هايي اطلاق مي‌شود، كه به صورت معمول قابل استفاده نيستند. اين آب‌ها را نيز مي‌توان به دو دسته شناخته شده (آب‌هاي شور و لب شور، زه‌آب‌ها و پساب‌هاي كشاورزي، صنعتي، خانگي و شهري) و ناشناخته يا جديد (فسيلي و ژرف) تقسيم كرد. هر يك از منابع نامتعارف بسته به هدف استفاده، نيازمند تصفيه‌هاي فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي مي‌باشند. مضافا بر اينكه تبديل آنها به آب قابل استفاده براي هريك از مصارف، هزينه بر است. با اين وجود با توجه به اينكه منابع آب متعارف محدود بوده و افزايش تقاضا و بهره‌برداري زياد منجر به وارد آمدن فشار به منابع موجود يا متعارف شده است، به منظور جلوگيري از افت بيشتر سفره‌هاي آب زيرزميني، بايستي به استفاده از آب‌هاي نامتعارف و ايجاد زير ساخت‌هاي لازم در اين زمينه بيش از پيش توجه كرد. با توجه به محدوديت منابع آب متعارف و افزايش تقاضاي آب و بهره‌برداري زياد از آن به دليل توسعه بخش‌هاي كشاورزي و صنعت، افزايش جمعيت و گسترش شهرها و مناطق مسكوني، بهره‌برداري از راهكارهاي جايگزين مانند استفاده از آب‌هاي نامتعارف‌ و ايجاد زيرساخت براي آن را الزامي كرده است. از طرفي، آب‌هاي زيرزميني، تنها منبع موجود آب در بسياري از نقاط كشور هستند و استفاده فزاينده از اين منابع، منجر به افت چشمگيري در سطح سفره‌هاي زيرزميني شده است. اين افت، باعث شور شدن سفره‌ها نيز شده است. در اين راستا، راهبرد اصلي تأمين آب بايد بر اساس استفاده بهينه، صرفه‌جويي و مديريت مدبرانه آب‌هاي متعارف باشد چراكه از منابع آبي نامتعارف نبايد به‌جز در شرايط بحران استفاده شود. بخش ناشناخته‌تر آب‌هاي نامتعارف، آب‌هاي ژرف هستند. آب‌هاي ژرف، نوعي آب زيرزميني است كه در اعماق پايين‌تر قرار دارند و در بسياري از مناطق جهان يافت مي‌شوند و در صورت فقدان ذخاير آب زيرزميني در عمق‌هاي متعارف، از اهميت ويژه‌اي برخوردار مي‌شوند. با توجه به اينكه ايران، يكي از كشورهاي مهم جهان در منابع آب كارستي (آهكي) است و بخش مهمي از سازندهاي كربناته در غرب و جنوب كشور، توان كارستي زيادي دارد و چشمه‌ها و رودهاي پرآبي از اين مناطق سرچشمه مي‌گيرد، مي‌تواند منبع مناسبي براي آب نامتعارف باشد. حوضه‌هاي آب ژرف در ايران با بهره‌گيري از روش‌هاي جديد و عميق ژئوفيزيكي ارزيابي شده است. بر اين اساس، تلاش شده تا در گام اول، ميزان تخلخل در ژرف‌ها، بيشتر در محل گسل‌ها و احتمال انتقال آب‌هاي زيرزميني در آنها بررسي شود. نقاطي نظير آبغار (فارس) و موقعيت گسل‌هاي مهم و شناخته، نظير گسل‌هاي قطر-كازرون، برازجان، اهرم، دهشير، انار، آباده و ...، ارزيابي ميداني- دستگاهي شده است. از آنجا كه فلات ايران، به طور عمده، مرتفع‌تر از اغلب كشورهاي پيرامون است بيشتر گرايش منابع آب ژرف، در مسير خروج از كشور است و تنها در شرق و شمال‌غرب كشور، امكان تغذيه منابع آب ژرف از كشور‌هاي همسايه (مناطقي از افغانستان و تركيه) وجود دارد. به طور كلي، اين پژوهش نتايج مطالعات آب‌هاي ژرف در ايران را به شكل زير بيان كرده است: 1- بر پايه مطالعات انجام شده و انطباق آن با مطالعات مشابه در جهان، منابع آب ژرف در دو كيلومتر بالاي پوسته ايران‌زمين حدود 280 هزار ميليارد مترمكعب برآورد مي‌شود. 2- يافته‌هاي جديد مطالعات، مبين نياز به بازنگري در محاسبات بيلان منابع آب كشور است. 3- اين مطالعات سبب تعميق شناسايي منابع و ذخائر زيرزميني (اعم از آب، نفت و معدن) مي‌شود. 4- مناطق مطالعه ‌شده تاكنون استان‌هاي فارس، بوشهر، يزد، آذربايجان‌غربي و شرقي (منطقه درياچه اروميه)، سيستان و بلوچستان (منطقه سيستان و منطقه بلوچستان) است. 5- با توجه به اهميت مسائل و مخاطرات محيط‌زيستي مطرح‌شده براي اجراي طرح‌هاي بهره‌برداري از منابع آب نامتعارف، توصيه مي‌شود مطالعات كامل و جامعي براي ارزيابي آثار محيط‌زيستي و بررسي امكان اجراي طرح‌هاي مذكور شود. 6- يافته‌هاي اين مطالعات، نشان‌دهنده ورود آب‌هاي زيرزميني ژرفي از شرق، شمال و شمال‌غرب كشور به سرزمين ايران است. در بقيه مرزهاي كشور، آب‌هاي زيرزميني به خارج از سرزمين، زهكش مي‌شوند.