آداب بصري تدوين فرمان‌هاي پادشاهي قاجار

The Visual Rules of Compiling the Royal Decrees of the Qajar Dynasty

از ميان آثار هنري و تاريخي كه در ايران و از دوره اسلامي به يادگار باقي‌مانده مي‌توان به نامه‌ها و فرمان‌هاي پادشاهي اشاره كرد كه نمونه‌هاي قديمي آن عمدتا از دوره تيموري به بعد باقي‌مانده است. تحرير اين نوع نامه‌ها و فرمان‌ها داراي اصول و قواعد خاصي بوده كه در رساله‌هاي آداب ترسل به آن‌ها اشاره شده است. از دوره قاجار نيز فرمان‌هاي شاهي متعددي در موزه‌ها و مجموعه‌هاي شخصي به‌جامانده كه تحرير و كتابت آن‌ها آداب و اصول خاص خود را دارند. اين مقاله به اين پرسش پاسخ مي‌دهد كه: فرمان‌هاي شاهي دوره قاجار شامل چه ويژگي‌ها و آداب بصري است؟ هدف از اين پژوهش، دستيابي به ويژگي‌ها و آداب بصري فرمان‌هاي شاهي دوره قاجار است. روش اين پژوهش توصيفي و روش گردآوري اطلاعات كتابخانه‌اي است. نتايج اين پژوهش بيانگر آن است كه كاتبان و منشيان در دوره قاجار هنگام تحرير فرمان‌ها، تمامي اصول و آداب نگارش نامه‌ها را كه در رساله‌هاي آداب ترسل ذكر شده، رعايت نكرده‌ و تغييراتي در آن اعمال نموده‌اند. اولين عنصري كه در رساله‌ها به آن اشاره شده، شروع نامه‌ها با نام و ياد خداست كه تعداد كمي از فرمان‌هاي قاجاري با اين اصل آغاز شده‌اند. مورد ديگري كه مي‌توان به آن اشاره كرد، درج مهر شاهي بر روي فرمان نامه‌ها است. بر پايه نمونه هاي موجود، از دوره ايلخاني و مخصوصاً دوره تيموري به بعد، بر روي نامه‌ها مهر شاهي مي‌زدند. در فرمان نامه‌هاي قاجاري بعد از مهر شاهي، شبه طغري به كار رفته است كه با خط تعليق و يا توقيع نوشته شده‌اند. از ديگر آداب بصري كه در نامه‌هاي دوره قاجار اجرا شده است مي‌توان به فواصل زياد در سطربندي نامه‌ها، نوشتن تاريخ در انتهاي نامه و جدول‌كشي آن‌ها اشاره كرد.

Among the artistic and historical works that remain in Iran and from the Islamic period, we can mention the letters and royal decrees of the kings; whose old examples remain from the Timurid era onwards. The writing of these types of letters and decrees has certain principles and rules that are mentioned in treatises on sending manners. From the Qajar era, there are many royal decrees left in museums and private collections. This kind of manuscripts writing have their own customs and principles. The article answers the question: What features and visual customs do the Qajar era royal decrees include? The purpose of this research is to achieve the characteristics and visual customs of the royal orders of the Qajar era. The method of this research is descriptive and the method of collecting library information. The results show that the scribes and clerks in the Qajar period did not follow all the principles and manners of writing decrees that were mentioned in the treatises on sending manners when writing orders. The first element that is mentioned in the treatises is the beginning of the letters with the name and remembrance of God. As the results show, a few Qajar edicts started with this principle. The next item that can be mentioned is the royal seal on the decree of letters; that from the Ilkhanid period and especially the Timurid period onwards, they put the royal seal on the letters. In the decree of Qajar cases after the King seal, pseudo-Tughra is used. Pseudo-Tughras are designed with suspension lines or signatures. Among the other visual customs that have been implemented in the letters of the Qajar dynasty, we can mention the lining of the letters, writing the date at the end of the letter and tabulating them