معرفي و تحليل ويژگي‌هاي كتاب‌آرايي نسخه خطي تحفه العراقين خاقاني

تزئين در هنر ايران، از معماري گرفته تا صنايع كاربردي و كتاب آرايي، به عنوان يك اصل مطرح بوده است و هنرهايي نظير تشعير و تذهيب دستمايه اصلي تزئين نسخه ها به شمار مي آمد.طراحي تزئيني از طبيعت، انسان و حيوان در حاشيه اطراف قاب متن يا تصوير را تشعير مي نامند. تشعير به‌عنوان يكي از مهم ترين آرايه هاي كتاب از قرن نهم نقش مهمي در تزئين نسخه هاي خطي ايفا كرده است و دوره صفويه به‌عنوان عصر طلايي اين هنر شناخته مي شود. هنرمندان مكتب اصفهان به‌عنوان آخرين گام در نگارگري دوره صفويه، تلاش مضاعفي براي تكميل و تدقيق هنرهاي مختلف ازجمله تشعير داشتند. از برجسته ترين نمونه هاي تشعيري متعلق به اين دوره نسخه تحفه العراقين موجود در مجموعه هوتون دانشگاه هاروارد است. اين نسخه به دليل شمار بالاي صفحات تشعيردار و تنوع بالاي نقش هاي صفحات قابليت مطالعه سبك شناسانه دارد. لذا هدف اين مقاله بررسي سبك شناسي تشعيرهاي نسخه خطي تحفه-العراقين خاقاني موجود در مجموعه هوتون كتابخانه دانشگاه هاروارد است. بر اين اساس پرسش اصلي مقاله اين است كه نسخه مذكور بر اساس ويژگي هاي بصري و اجرايي به چندگونه قابل‌تقسيم است و چه تمايز و تشابهي باهم دارند؟ اين پژوهش بنيادي است و براي انجام آن از روش توصيفي- تحليلي بهره گرفته شده است. همچنين روش گردآوري داده ها نيز كتابخانه اي است. نتايج اين پژوهش نشان مي دهد در تشعيرهاي اين نسخه به ترتيبِ فراواني: نقوش جانوري، گياهي، تخيلي، منظره و به لحاظ مضمون بيشتر تزئيني استفاده شده است و از مضامين روايي چيزي مشاهده نمي شود. در اين نسخه شكل صخره ها به‌صورت حجيم و همچنين شباهت نقش مايه هاي گياهي به نقوش فرش مي باشد. همچنين تكنيك انجام تشعيرها شامل رنگ ها به‌صورت مطلا و الوان و انگ است و در زمينه اجرا بيشتر تأكيد بر خط شده است. باشد كه پژوهش پيش رو راهگشاي مطالعات گسترده در متون كهن و نسَخ خطي شاخص در ادوار گذشته گردد.

Decoration in Iranian art, from architecture to applied industries and book design, has been considered as a principle, and arts such as poetry and gilding were the main tools for decorating copies. It is called poetry. Poetry as one of the most important arrays of books has played an important role in decorating manuscripts since the 9th century, and the Safavid period is known as the golden age of this art. As the last step in the painting of the Safavid period, the artists of the Isfahan school made a double effort to complete and refine various arts, including poetry. One of the most prominent examples of poetry belonging to this period is the version of Tohf al-Iraqin in the Houghton Collection of Harvard University. This edition can be read stylistically due to the high number of poetic pages and the high variety of page roles. Therefore, the purpose of this article is to examine the stylistics of the manuscripts of Tohf al-Iraqin Khaqani in the Houghton Collection of the Harvard University Library. Based on this, the main question of the article is that the mentioned version can be divided into several types based on the visual and executive features, and what are their differences and similarities? This research is fundamental and descriptive-analytical method has been used to carry it out. Also, the data collection method is library. The results of this research show that in the poems of this edition, in the order of frequency: animal motifs, plant motifs, imaginary motifs, landscape motifs are used, and in terms of theme, more decorative motifs are used, and nothing of narrative themes is observed. In this version, the shape of the rocks is massive and the plant patterns are similar to the carpet patterns. Also, the technique of performing poetry includes colors in the form of motla, alvan, and stigma, and in the field of execution, more emphasis is placed on the line. May the upcoming research pave the way for extensive studies in ancient texts and manuscripts of the past eras.