مطالعه ي روند شكل‌گيري و گسترش كاربرد خط ديواني در سرزمين‌هاي اسلامي

Studying the Process of Formation and Expansion of the Diwani Script in the Islamic Lands

خط ديواني از اقلام پركاربرد خوشنويسي اسلامي است كه سير تحول آن را دست‌كم از سده ي نهم/پانزدهم تا دوره ي معاصر مي‌توان رديابي كرد. بنا بر گفته‌ها، خط تعليق ايراني در سده ي نهم هجري به واسطه ي كاتبان ايراني به استانبول راه يافت و به خط رسمي اسناد و مكاتبات ديواني دربار عثماني تبديل شد. گسترش كاربرد اين خط در عثماني به ايجاد تغييرات و اصلاحاتي در قواعد آن انجاميد، تا آنجا كه خطي مستقل با قواعدي مشخص از آن مشتق شد و بر اثر كثرت كاربرد در امور ديوان همايوني، «خط ديواني» نام گرفت. اين خط تا پايان حكومت عثماني در سده ي سيزدهم/نوزدهم، افزون بر اسناد رسمي دربار، در طراحي تركيب‌بندي‌‌هاي مستقل و متنوع خوشنويسي به كار ‌رفت و قلم‌هايي چون ديواني جلي و ديواني قيرماسي از آن استخراج شد؛ اما پس از رواج خط لاتين در تركيه از رونق افتاد. از آن پس خط ديواني در كشورهاي عربي، به ويژه مصر، گسترش يافت و با اصلاحات خطاط مصري، مصطفي‌بيك غزلان، شيوه‌اي به نام غزلاني بر اساس آن پديد آمد. با وجود كاربرد گسترده و فراواني و تنوعِ نمونه‌هاي به‎جامانده، تاكنون پژوهشي مستقل درباره ي خط ديواني به انجام نرسيده و فقط در بخش‌هايي كوتاه از برخي كتاب‌هاي تاريخ خوشنويسي، به‌ويژه آثار پژوهشگران تُرك، معرفي شده است. در اين نوشتار براي پاسخگويي به اين پرسش كه پيشينه ي خط ديواني چيست و اين خط ريشه در كدام‌يك از اقلام اسلامي دارد، تلاش مي‌شود با تكيه بر منابع تُركي، عربي و فارسي و نيز تحليل نمونه‌‎ خط‌هاي موجود، ضمن مطالعه ي روند شكل‌گيري و تحولات خط ديواني و معرفي هنرمندان شاخص آن، ويژگي‌ها و قواعد ساختاري و تناسبات حروف و تركيب‌هاي اين خط و شيوه‌ها و انواع مختلف كتابت آن، چه در اسناد ديواني و چه در تركيب‌هاي مستقل، مطالعه و بررسي شود.

Divani script is one of the widely used scripts of Islamic calligraphy, whose evolution can be traced at least from the 9th/15th century to the contemporary period. According to the sources, the Iranian T aliq script reached Istanbul in the 9th century AH through Iranian scribes and became the official line of documents and court correspondence of the Ottoman court. The expansion of the use of this script in the Ottoman Empire led to the creation of changes and reforms in its rules, until an independent script with specific rules was derived from it, and due to its many uses in the affairs of the Homayuni court, it was called Divani script . This script was used until the end of the Ottoman rule in the 13th/19th century, in addition to the official documents of the court, in the design of independent and diverse calligraphy compositions, and some scripts such as Jali Divani and Kırmasi Divani were extracted from it; but after the spread of Latin alphabet in Turkey, it started to decline. After that, Divani script spread in Arab countries, especially Egypt, and with the reforms of the Egyptian calligrapher, Mustafa Bey Ghazlan, a style called Ghazlani emerged based on it. Despite the wide use and the abundance and diversity of the surviving examples, no independent research has been done on Divani script until now, and it has only been introduced in short sections of some books on the history of calligraphy, especially the works of Turkish scholars. In this article, in order to answer the question of what is the background of Divani script and in which of the Islamic scripts does this script have its roots, an attempt is made to describe the process of formation and evolution of Divani script, its structural features and rules, the proportions of letters and combinations, and different methods and types of its writing, both in official documents and in independent compositions, be studied and reviewed.