مضمون‌شناسي كتيبه سنگاب‌هاي دوره صفويه و قاجار در شهر اصفهان

Thematics of the inscriptions of the Sangabs of the Safavid and Qajar periods in Isfahan city

سنگاب‌ها ظرف‌هاي سنگي بزرگي هستند كه در گذشته آن را از آب پر مي‌كرده‌ و براي وضو گرفتن و آشاميدن در راهروي ورودي يا معبر اصلي مسجد قرار مي‌‌دادند. سنگاب ارتباط معنايي محكمي با كاركردش دارد و افزون بر وسيله‌اي براي آشاميدن‌ و تأمين آب براي وضو، نمادي از مذهب و اعتقادات شيعه بوده است. هدف از ساخت اين وسيله، دسترسي به آب تا قبل از لوله‌كشي آب در ايران بوده است. همچنين، اشاره‌اي به حادثۀ عاشورا و وقايع آن مي‌كند كه بنا بر اعتقادات شيعه، در دوره صفوي رواج يافته است. سنگاب‌ها در ديد عامه از ارزش قدسي والايي برخوردار بوده؛ ازاين‌رو، در حفاظت آن مي‌كوشيده‌اند؛ اما در دوره‌هاي بعدي، با لوله‌كشي شدن سيستم آب‌وفاضلاب، سنگاب‌ها و حفاظت از آن‌ها به فراموشي سپرده شد. اين پژوهش از نوع توصيفي‌-تحليلي و گردآوري اطلاعات به‌روش كتابخانه‌اي و ميداني است. پژوهش حاضر، پس از تعريف كتيبه و سنگاب، بررسي مفاهيم آب در فرهنگ ايران، مضمون‌شناسي به‌كاررفته در سنگاب‌ها، مي‌كوشد تا به پرسش كتيبۀ سنگاب‌هاي دوره صفويه و قاجار از نظر مضمون چگونه دسته‌بندي مي‌شود و چه ويژگي‌هايي دارد، پاسخ دهد. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كتيبه‌هاي سنگاب‌هاي دوره‌هاي صفوي و قاجار شامل كتيبه‌هاي قرآني، استعانت از پيامبران و امامان معصوم(ع)، يادآوري واقعۀ كربلا و ياد امام حسين(ع)، سنت وقف، ثواب و باقيات‌الصالحات است. اين مضمون‌ها متأثر از باورها و اعتقادات ديني براي نمايش و تحكيم دين شيعه است. از آنجايي كه كتيبه‌ها اطلاعاتي را دربارۀ ساخت بنا و هنرمندان، وقف‌كننده مي‌دهد، شناخت اين محتوا اطلاعات زيادي را از هر دوره هويدا مي‌‌سازد.

Sangabs are large stone containers that were filled with water in the past and placed in the entrance corridor or main passage of the mosque for ablution and drinking. Sangab has a strong semantic connection with its function, and in addition to being a means of drinking and providing water for ablution, it has been a symbol of Shia religion and beliefs. The purpose of building this device was to provide access to water before piping water in Iran. Also, it refers to the incident of Ashura and its events, which, according to Shia beliefs, became popular during the Safavid period. Sangabs have a high sacred value in the eyes of the public. Therefore, they have tried to protect it; But in later periods, with the piping of the water and sewage system, the cisterns and their protection were forgotten. This research is descriptive-analytical and collects information by library and field methods. The present study, after defining the inscription and sengab, examining the concepts of water in Iranian culture, thematics used in sengabs, tries to answer the question of how the sengab inscriptions of the Safavid and Qajar period are classified in terms of theme and what are their characteristics. The findings of the research show that the inscriptions of the tombstones of the Safavid and Qajar periods include Quranic inscriptions, help from the prophets and infallible imams (pbuh), reminders of the incident of Karbala and the memory of Imam Hussain (pbuh), the tradition of endowment, reward and remnants of righteousness. These themes are influenced by religious beliefs and convictions to show and consolidate the Shia religion. Since the inscriptions provide information about the construction of the building and the artists, the dedicators, knowing this content reveals a lot of information about each period.