تبلور خوشنويسي در كتيبه‌نگاري اسلامي با تأكيد بر كتيبه ثلث سر در مسجد جامع عباسي اثر علي‌رضا عباسي

Crystallization of calligraphy in Islamic epigraphy with an emphasis on the third head inscription in the Abbasi Jame Mosque by Alireza Abbasi

تاريخچه كتيبه‌نويسي، با قدمتي برابر با آغاز نوشتار در تمدن بشر، رقم خورده است. ابتدايي‌ترين كتيبه‌ها سنگ‌نوشته‌هايي بودند كه بر سينه كوه‌ها و بر الواح سنگي به يادگار مانده‌اند. اكنون كتيبه همگام با تقدس خوشنويسي يكي از عناصر تزييني در معماري به شمار مي‌آيد. با نظر به تأكيد بر نقش تزئين، به خصوص در معماري صفويه، آثار جاودانه هنري و تاريخي به همت خوشنويس، معمار، كاشي‌كار، آجرتراش و گچ‌كار خلق شده است. دوره صفويه، كه از ادوار باشكوه و پررونق هنر و فرهنگ ايراني است؛ با رشد ابنيه مذهبي، كتيبه‌هاي نفيسي به قلم ثلث از علي رضا عباسي استاد بزرگ خوشنويسي در دوره شاه‌عباس اول خلق شده است. كتيبه سر در مسجد جامع عباسي در سال 1205ق، يكي از كتيبه هاي فاخر و زيباي اوست. در اين پژوهش، كتيبه را از بعد هنري و خوشنويسانه مورد مطالعه قرار داده‌ خواهد شد. هدف اين است ابعاد هنري خوشنويسانه و زيبايي‌شناسي خط استخراج شود؛ تا از اين مسير به پرسش اصلي مقاله يعني مزيت‌هاي زيبايي‌شناسي خوشنويسانه در كتيبه‌ مسجد جامع عباسي كدم‌اند پاسخ داده شود. در ابتدا اين مقاله به پيدايش خط ثلث و ويژگي‌هاي آن پرداخته؛ سپس با مطالعه كتيبه‌نگاري و معرفي علي‌رضا عباسي اين اثر با روش توصيفي_تحليلي مورد تحقيق قرار گرفته است. جمع‌آوري اطلاعات به شيوه كتابخانه‌اي انجام شده است. نتايج حاصل از پژوهش نشان از آن دارد كه كتيبه سر در مسجد جامع عباسي، جلوه‌اي از قابليت‌هاي ارزشمند سبك‌شناسي خوشنويسي در عهد صفوي است، كه از حيث تركيب‌بندي و انسجام حروف و كلمات در كمال هنرمندي‌ و پختگي قلم ثلث در جهت تقويت زيبايي بصري بنا صورت گرفته است. اين شناخت ابعاد بصري خوشنويسانه در كتيبه است كه مي‌تواند زمينه را براي ارتقا فعاليت‌هاي پژوهشي در دو حوزه معماري و خوشنويسي فراهم آورد و كتيبه را به سندي گران‌بها مبدل سازد.

The history of inscriptions is as old as the beginning of writing in human civilization. The most primitive inscriptions were inscriptions on the chest of mountains and on stone tablets. Now, along with the sanctity of calligraphy, the inscription is considered one of the decorative elements in architecture. Considering the emphasis on the role of decoration, especially in Safavid architecture, eternal artistic and historical works have been created by the efforts of calligraphers, architects, tilers, bricklayers and plasterers. Safavid period, which is one of the magnificent and flourishing periods of Iranian art and culture; With the growth of religious buildings, exquisite inscriptions were created by Alireza Abbasi, the great master of calligraphy during the period of Shah Abbas I. The head inscription in the Abbasi Grand Mosque in 1205 is one of his noble and beautiful inscriptions. In this research, we have studied the inscription from the artistic and calligraphy aspect. The goal is to extract calligraphic artistic dimensions and line aesthetics; In order to answer the main question of the article, that is, the advantages of calligraphic aesthetics in the inscription of the Abbasid Mosque. At first, this article deals with the origin of the third line and its characteristics; Then, by studying the inscriptions and introducing Alireza Abbasi, this work has been researched with a descriptive-analytical method. The collection of information has been done in a library way. The results of the research show that the head inscription in the Abbasid Jama Masjid is a manifestation of the valuable stylistic capabilities of calligraphy in the Safavid era, which in terms of the composition and coherence of the letters and words was made in the perfection of artistry and the maturity of the pen to the third degree of enhancing the visual beauty of the building. Is. This recognition of the visual aspects of calligraphy in the inscription can provide the basis for the promotion of research activities in the two fields of architecture and calligraphy and turn the inscription into a precious document.