صورت‌بندي تطورات گفتماني مفهوم «مراقبت» در تصويرسازي عرفا

ادبيات تصوّف از ديرباز، براي تبيين معاني پيچيده و انگاره‌هاي ذهن‌گريز و آموزه‌هاي استدلال‌سوز عرفان ‌نظري، از تصويرسازي بهره برده‌ است و در هر تصوير با پيوند دادن نشانه‌هاي خاص و پديدآوردن شبكه‌اي از روابط، نظام معنايي ويژة خود را خلق كرده‌ است. به زبان نظريه گفتمان، مجموعة روابطي را كه هر تصوير بين نشانه‌هاي گوناگون برقرار مي‌كند «مفصل‌بندي» مي‌گويند. هر مفصل‌بندي مشتمل بر مجموعه گزاره‌هاي ايدئولوژيك و بيانگر دريافت خاصي از آن نشانه مركزي است كه فرد درصدد تبيين آن است. صوفيه در طول تاريخ همواره در پي ساختن مفصل‌بندي‌هاي جديد يا تغيير و روزآمدكردن مفصل‌بندي‌هاي قبلي بودند. از همين رو در آثار ايشان در باب هر يك از مفاهيم عرفاني، تصويرهاي گوناگوني ديده‌ مي‌شود كه هر كدام مفصل‌بندي خاصي ارائه كرده است. پژوهش حاضر با تكيه بر مباني نظري و روش‌شناختي نظريه گفتمان لاكلائو و موف به بررسي تطورات گفتماني مفهوم «مراقبت» از خلال بررسي تصويرپردازي‌هاي اين مفهوم در آثار منظوم و منثور عرفاني از قرن سوم تا هفتم مي‌پردازد. نتايج بررسي‌ها نشان مي‌دهد تصويرپردازي‌هاي مفهوم مراقبت حول دو گفتمان اصلي «مراقبت نفس» و «مواظبت حق» شكل مي‌گيرد. اما در گفتمان دوم، با تغيير دال‌هاي شناور، نقاط گره‌گاهي و شيوه‌بازنمايي هويت كنشگران، خرده گفتمان‌هايي شكل مي‌گيرد كه حاكي از تحولات گفتماني مفهوم مراقبت نزد صوفيه در طول تاريخ تصوف است.