بررسي آهنگ تحول نثر متصوّفه فارسي و پيوند آن با تفكرات شيعي در دورۀ بازگشت ادبي

نگارش كتب منثور در حوزۀ عرفان و تصوّف اسلامي، به‌ويژه عرفان متشيّع، در دورۀ بازگشت ادبي، رواج و رونقي مي‌يابد. اين دگرديسي ايدئولوژيكي در متون عرفاني، ماحصل تغييرات سياسي و اجتماعي چندين سدۀ متوالي در ايران است كه خواه‌-ناخواه انگاره‌هاي فرهنگي و عقيدتي را نيز تحت تأثير خود قرار مي‌دهد. سرآغاز اين سلسله دگرگوني‌ها مقارن با روي كار آمدن حكومت صفويه و منش و نهج نظري و عملي حاكميتي آنان است؛ پس از انقراض دولت صفويه، اين جريان ادامۀ مسير داد و اهل تصوّف در صدد تثبيت موقعيت اجتماعي و سياسي و حتي كسب مقام و منصب دولتي برآمدند و كتب و رساله‌هايي به نثر سادۀ عرفاني به رشتۀ تحرير درآمد، به طوري كه توجه مخاطبان عام را نيز جلب كرد و توانست مفاهيم دشوار و عميق عرفاني را با زبان نرم ارائه نمايد؛ بدين ترتيب نثر ساده و پختۀ متصوفه، در خدمت تبيين معاني عرفاني-شيعي قرار مي‌گيرد. عدم توجه كافي به ادبيات منثور دورۀ بازگشت، در تحقيقات ادبي مربوط به اين عهد، موجب غفلت از نثر عرفاني اين عهد و مؤلفه‌هاي عقيدتي و مشخصه‌هاي سبكي كتب عرفاني اين دوره هم شده است؛ مسالۀ اصلي تحقيق حاضر، برجسته كردن مشرب فكري و سبك نويسندگي اهل متصوفه در دورۀ بازگشت ادبي (شامل دوره‌هاي صفويه، فترت، افشاريه و زنديه و قاجاريه) بوده است؛ در اين تحقيق كه به روش تحليلي و توصيفي انجام يافت، ويژگي‌هاي اصلي فكري و بياني متون عرفاني مهم عصر بازگشت ادبي با توجه به بافت موقعيتي توليد اين آثار مورد بحث و بررسي قرار گرفته است.