تصويرشناسي «ديگري» در تاريخ جهانگشاي جويني

دورۀ مغولان از مهم‌ترين دوران تاريخي ايران است چرا كه از اين زمان توجه به تاريخ و تاريخ‌نگاري به‌طور چشمگيري افزايش مي‌يابد. تاريخ جهانگشاي جويني، يكي از برجسته‌ترين متون اين دوره است كه ميان ادبيات و تاريخ قرار دارد. عطاملك، اديب، نويسنده، موّرخ و دبير حكومت مغولان، اين كتاب را در بيان اعمال و دلاوري‌هاي چنگيز جهانگشاي و وقايع پيرامون او و خاندانش نگاشته‌است اما برخي پژوهشگران، هدف او را آشكار كردن سفاكي‌ها و جنايات مغولان دانسته‌اند. از ديرباز انسان همواره با دريافت تصوير دنياي پيرامون خود را درك مي‌كرده و با ارائۀ آن به ديگران درك خود را از وقايع و افراد و ... نمايان مي‌ساخته‌است. تصويرشناسي روش نويني است كه در قرن بيستم پديد آمده است كه به مطالعه و بررسي انواع تصوير «خودي» و «ديگري» در متن مي‌پردازد. در اين پژوهش برآنيم تا متن تاريخ جهانگشاي جويني را بر اساس تصويري كه عطاملك از مغولان به مثابه «ديگري» ارائه كرده‌است و همچنين روش‌هاي ارائه اين تصاوير براي مخاطب را بررسي كنيم. جويني هدف خود را از نوشتن چنين تاريخي، «تخليد مآثر گزيده و تأبيد مفاخر پسنديدۀ پادشاه وقت» بيان مي‌كند؛ زيرا اقوام بدوي مغول، به بي‌باكي و جنايات خود مي‌باليدند و آن را نشانۀ شجاعت و دلاوري مي‌دانستند؛ بنابراين هدف نويسنده در اين خوانش ابدا ارائۀ تصويري منفي از اين «ديگري برون فرهنگي» نيست و هيچ قصدي مبني بر نشان دادن جنايات مغولان ندارد. مغولان به مثابۀ « ديگري برون‌فرهنگي» در اين متن، جايگاهي فراتر از « خودي»‌ها به مثابۀ ايرانيان دارند. جويني كه خود از درباريان و وابستگان به حكومت مغولان است با كاربرد انواع توصيف در ذكر رفتار و جايگاه مغولان و استفاده از آيات و احاديث و اشعار و... سعي در مشروع جلوه دادن جنايات و به طور كلي حكومت مغولان دارد.