تحليل جايگاه فقهي قسامه به عنوان دليل اثبات يا رد جنايت در حقوق كيفري ايران

Analysis of the jurisprudential position of Qassama as a reason to prove or disprove a crime in Iranian criminal law

مقاله حاضر، به بررسي مفهوم شناسي قسامه از منظر فقهاي معاصر و نظرياتي كه در اين باب وجود دارد مي‌پردازد. از جمله موضوعاتي كه در قانون مجازات اسلامي آمده و در زمره قواعد فقهي منصوص محسوب مي‌شود موضوع قسامه است. مراد از منصوص اين است كه قاعده مذكور مستند به روايت است و در زمره قواعد اصطيادي(قواعدي كه فقها آنها را ازمجموعه هايي از آيات و روايات ويا احكام بر گرفته اند) محسوب نمي‌شود در مورد عمل به قاعده مذكور بين فقها تفاوت نظر وجود دارد؛ فقهاي شيعه، بر اعتبار قسامه در قتل نفس و اعضاء و جوارح ظاهراً اجماع دارند و عقيده دارند كه قسامه هم رفع اتهام و هم اثبات جنايت مي‌كند يعني قسامه‌اي كه اولياي مقتول اقامه مي‌كنند اثبات جنايت براي متهم و قسامه‌اي كه متهم اقامه مي‌كند از او رفع اتهام مي‌نمايد. اما علماي عامه اتفاق نظر دارند كه قسامه فقط در قتل نفس معتبر است و از جمله ابوحنيفه معتقد است كه قسامه، اثبات جنايت نمي‌كند و كاربرد حقوقي آن تنها رفع اتهام است ولي مالكي و شافعي و احمدبن‌حنبل معتقدند كه قسامه هم اثبات جنايت مي‌كند و هم نفي اتهام (نگارنده ضمن تطبيق نظرات در قالب 40 نكته به موضوعات مختلف مسئله پرداخته است) آنچه كه مخالفان قسامه به آن نظر دارند اصل تشريع قسامه نيست بلكه نامعقول بودن صدور حكم قصاص باستناد سوگند پنجاه نفر است كه از مستندات وارده استنتاج مذكور بعيد نيست، خصوصاً اينكه حكم مذكور جزء احكام امضايي است و در زمان جاهليت نخستين كسي كه با قسامه به داوري نشست وليدبن‌مغيره بوده و بعداً اين روش تقرير و تثبيت شد.