سير تجلي كثرت در وحدت در هنر و معماري ايراني-اسلامي

Manifestation of plurality in unity in Iranian-Islamic art and architecture

مفهوم وحدت را مي‌توان در معناي توحيد جستجو كرد، اين مفهوم مانند توحيد، نخست يك عمل ذهني است. در معماري وحدت هرگز صفت يا ويژگي فضايي و كالبدي آنها نمي‌باشد؛ بلكه صفتي است كه بر كل سامانه چيره مي‌شود. يعني وحدت همواره صفت كل است نه جز. در ميان تمامي هنرها، معماري، جامع‌ترين هنر شناخته شده است. معماري اسلامي نمايش‌دهنده‌ي گوناگوني ابزار و تعدد حالت رسيدن به وحدت است. احداث بنا در معماري اسلامي براساس تفكر توحيدي اسلام پايه‌ريزي شده‌ است و از اصول واحدي پيروي مي‌كند. اثر هنرمند مسلمان داراي ويژگي‌هايي است كه او را از تعلقات دنيوي جداكرده و او را براي عروج آماده مي‌كند؛ اين عروج به وسيله وحدت امكان‌پذير است. نمايش وحدت در كثرت به روشني در مراسم حج مسلمانان قابل مشاهده است، هر انسان به عنوان جزء در طواف كعبه به حركت در مي‌آيد و بخشي از كل مي‌شود. همه رو به سوي يك قبله واحد نماز مي‌خوانند و اين مسئله نمايش‌دهنده وحدت است. آنچه در اين تحقيق مورد بررسي قرار گرفته است، تجلي كثرت در نمايش وحدت است كه در هنر اسلامي به‌خصوص معماري داراي اهميت است. جمع‌آوري اطلاعات در اين تحقيق به روش كتابخانه‌اي و روش تحقيق توصيفي مي‌باشد. نتايج حاصل نشان‌دهنده عوامل متعددي است كه در معماري اسلامي و خصوصا مساجد نمايش‌دهنده وحدت و توحيد مي‌باشد؛ عواملي از جمله رعايت تقارن، تناسب، توازن، تعادل، توافق، تطابق، تشابه، تجانس، تناظر و تساوي. پس مساجد با وجود كثرت، واحدند و با وجود وحدت كثير مي‌باشند.