مباني انسان شناسانه عدالت اجتماعي در تفاسير قرآن كريم

اصل عدالت يك اصل عقلايي و فراديني است كه در تمام اديان الهي به آن تأكيد شده و بر كل حيات آدمي و تمامي افعال او سرايان دارد. اين اصل در شكل گسترده، با ابعاد مفهومي و مصداقي در حوزه معنايي مفرد و مركب، مستقيم و غير مستقيم، سلبي و ايجابي در قرآن كريم مطرح شده و براي آن هيچ شرط و زمان و مكاني محدوديت پذيري قائل نشده است. چنانكه تعريفي خاص از آن در اين كتاب نيامده و گويي به فهم و ارتكاز عمومي جوامع در زمان هاي مختلف ارجاع داده، تا محدود به دسته اي از مصاديق و زمان معين نباشد. اكنون اين پرسش مطرح است كه آيا مباني عدالت اجتماعي در تفسير قرآن كريم چيست، و چه اصولي از اين مباني در اين دسته از مفسران قابل استخراج است. آيا مي‌توان گفت كه تفاسير قرآن معاصر بر اساس انسان شناسي خاص، ارزش شناسي و عقلانيت معين به عدالت اجتماعي روي آورده و اين مباني تأثيرگذار در نگرش و تفسير از عدالت اجتماعي در دوره معاصر شده است. به عنوان نمونه آيا در باره حقوق انسان از آن جهت كه انسان است، تفسير خاصي از سوي اين گروه ارائه مي دهد يا در باره زنان آيا اين انسان شناسيِ قرآني كه نسبت به زن ارائه مي‌شود، موجب تصور ديگري از وضع قوانيني در باب ارث و تعامل او با همسر شده كه اگر اين مباني نباشد، تفسير از عدالت متفاوت مي‌شود. در حوزه حقوق جزاء و كيفر مجرمان، آيا فلسفه-اي در كيفر و پيشگيري از جرم مد نظر قرآن بوده كه بر اساس آن نوعي از شدت و غلظت در برخي از كيفرها آمده كه بسا با تلقي ديگر مكاتب و فرهنگ ها متفاوت ارائه شده است. در حوزه ارزش ها، آيا اين ارزش ها عام است، يا در يك نظام ديني مُضيق و مُوسع مي شوند. به دليل اختلاف ارزش ها، در هر نظام ارزشي با ديگر نظام ها، مفهوم عدالت در فرهنگ جامع تفاوت پيدا مي كنند. در نظام ارزشي اسلام، ارزش ها با هم چگونه در ارتباط هستند؟ چه ارزش هايي فراتر و چه ارزش هايي فروترند؟ خيرهاي برتر و برترين نزد ما با ديگران چه تفاوت هايي با هم دارند؟ پرسش بعدي در نسبت ميان عقل و وحي در تفسير عدالت است. برخي از مكاتب انسان شناسانه به عقل به عنوان تنها منبع شناخت عدالت مي انديشد، اما آيا مي‌توان گفت كه ممكن است كه تفسير ديگري از عدالت بدهد كه دست كم در حوزه مصاديق متفاوت از درك عقلي رايج باشد و بسا با توضيحاتي كه در مباني وحي انجام مي‌گيرد، تفسير قرآن از عدالت متفاوت مي‌شود؛ در آن صورت عقل انساني چه جايگاهي در فهم استدلالي عدالت دارد، اصولاً عدالت تا چه اندازه متأثر از عقل است و در چه جايي بايد به وحي مراجعه كرد؟ اين موضوعات، پرسش هاي اساسي در تبيين مباني انساني عدالت قرآني است كه در اين تحقيق پس از مقدمه اي در بيان جايگاه و اهميت و تأثير اين بحث در توسعه و تضييق مفهوم عدالت اين اصول و آثار آن دنبال خواهد شد.