اهميت فضاي باز در طراحي معماري مراكز فرهنگي-آموزشي در شهر اسلامي (نمونه مطالعاتي: مسجد-مدرسه هاي سنتي ايران)

براي دستيابي به الگوي مطلوب در معماري و شهرسازي اسلامي نياز است تا در طراحي مراكز تاثيرگزار و اجتماعي شهر اهتمام ويژه نمود. يكي از مهم‌ترين مراكز شهري مساجد هستند كه درگذشته در بسياري از شهرها در كنار مراكزآموزشي و تجاري طراحي شده و يكي از مراكز كارامد و مورد استقبال مردم بوده اند. در اين پژوهش سعي شده است تا يكي از ويژگي‌هاي مهم اين فضاها كه توجه ويژه به فضاي باز (تهي) است مورد مطالعه قرار گيرد و اهميت آن در طراحي مراكز فرهنگي-آموزشي در شهر اسلامي تبيين شود. ضرورت پرداختن به اين مساله از آنجايي شكل گرفت كه در طراحي معماري اخير مراكز فرهنگي-آموزشي اغلب، فضاهاي باز به حياط هايي كوچك و غير استاندارد و يا به فضاهايي جدا افتاده و جانبي ساختمان با كاركردهاي فرعي و گاهي خدماتي فروكاهيده شدند. در اين پژوهش ابتدا به مطالعه كيفيت و كميت طراحي فضاهاي باز در چندين نمونه مسجد- مدرسه در ايران مانند: مسجد- مدرسه خانم، مسجد- مدرسه سردار، مسجد- مدرسه چهارباغ، مسجد- مدرسه آقا بزرگ و مسجد- مدرسه سپهداري كه در زمان خود نماد مركز فرهنگي-آموزشي بوده اند پرداخته شد؛ سپس با راهبرد استدلال منطقي و روش توصيفي – تحليلي اطلاعات بدست آمده را، كه اكثرا از طريق اسناد كتابخانه اي گرد آوري شده اند، مورد بررسي قرار داده و نتايجي را بدست آورده است. اين نتايج مي تواند در ترسيم الگوي معماري شهر ايراني-اسلامي مورد توجه قرار گيرد. از مهم‌ترين دستاوردهاي اين پژوهش مي توان به مواردي چون: اهميت فضاي باز به عنوان: قلب ارتباطي مجموعه، سامان دهنده فضايي، تعديل كننده ملاحظات اقليمي، بستر ارتباط با طبيعت، افزايش كارآمدي فضا و افزايش انعطاف پذيري فضا اشاره كرد. از ديگر نتايج كمي اين پژوهش استخراج نسبت فضاهاي باز به فضاهاي بسته و كل فضاهاي مسجد-مدرسه هاي مطالعه شده در آن‌هاست كه مي تواند براي معماران و حتي شهرسازان درحوزه برنامه ريزي فيزيكي و كالبدي قابل استفاده قرار گيرد.