تبادل تمدني؛ نزاعي بر سر امكان يا امتناع

نخستين مواجهه ما با تمدن غرب در قامت تقابل نظامي و صنعتي هويدا گشت كه حاكمان به جهت تصور عقب‌ماندگي ايران و جبران آن، تصميم به اعزام دانشجو به كشورهاي غربي نمودند. آنها راه توسعه‌يافتگي و پيشرفت ايران را در آيينۀ مدرن شدن ايران مي‌ديدند، اما تاريخ در سال 57 به گونه‌اي ديگر رقم خورد و انسان جديدي ظهور كرد كه آرمان، طلب و تمنايش متفاوت از انسان مُدرن بود. يكي از چالش‌هاي اساسي انسان عصر انقلاب اسلامي در مباحث تمدني، نحوه مواجهه با تمدن غرب است؛ آيا مي‌بايست تمدن غرب را به صورت كامل پذيرفت، آيا بايد آن را رد كرد؟! آيا مي‌توان با تمدني كه متناسب با فرهنگ و زيست تاريخي ما رقم نخورده، ارتباط برقرار كرد و آن را برگزيد؟ آيا «هم عالمي» ميان ما و تمدن غرب برقرار مي‌شود؟ آيا اساساً‌ تبادلي ميان عالم ما و عالم غرب رقم خواهد خورد؟ عده‌اي قائل به ذات‌گرايي تمدن غرب شده‌اند كه در اين صورت، امكان تبادل تمدني ممتنع است و عده‌اي ديگر تمدن غرب را در اراده‌گرايي خلاصه كرده‌اند كه از لوازم آن پذيرش كامل تمدن غرب و به تحويل بردن اقتضائات تمدني در اراده افراد است. در اين ميان نسبت‌گرايي نيز از جمله مواردي است كه مي‌تواند افقي را براي تبادل تمدني باز كند. مراد از نسبت‌گرايي، برقراري نسبت وجودي با تمدن است. «وجودي» دانستن نحوه ساخت تمدن به اين معناست كه تمدن در حين زندگي روزمره انسان‌ها ساخته مي‌شود؛ چرا كه در زندگيِ جاري است كه انسان‌ها با تمام وجود خود حاضرند نه صرفاً با ذهن يا اعتقاد خود.