چهار شبح ويراني؛ بحثي درباره تهديدهاي استراتژيك دروني عليه دولت -كشور ايران

در دهه‌هاي اخير، شاهد دوره‌هايي از رواج و افول مفاهيمي در علوم اجتماعي و همزمان در فضاي عمومي بوده‌ايم: به ترتيب جامعه مدني، گفتمان، جهاني‌شدن، سياست‌گذاري عمومي، و اينك حكمراني. اينكه اين مفاهيم چه اندازه براي جامعه ما سودمند بوده‌اند يا به فهم درست ما از شرايط كمك كرده‌اند، جاي بحث دارد. اما به نظر مي‌رسد هريك از اين مفاهيم، بيشتر به‌سان مدهاي بازاري، مقطعي رونق يافته و ليكن در اثر استعمال فراوان و بي‌جا به واژگاني كليشه‌اي تبديل شده‌اند. وانگهي، هريك از اين مفاهيم، از درون شرايط تاريخي - اجتماعي خاص يا مكتب نظري خاصي بيرون آمده‌اند كه براي پاسخ به پرسش‌هايي كه لزوماً مهم‌ترين پرسش‌هاي ما در ايران نيستند و از نظر نگارنده، هيچ‌يك از اين مفاهيم نه، توان نظري لازم براي مطالعه مهم‌ترين مسئله عمومي ما كه همانا دولت - كشور و نهادها و منافع آن است، داشته‌اند، و نه، چندان ارتباطي با اين مسئله دارند. نياز پژوهشي و آموزشي ما به رويكردي است كه بر جنبه‌هاي مختلف مفهومي، تاريخي، نهادي و عملكردي دولت - كشور تمركز كند و دانشي در خدمت به‌سامان‌ساختن نهاد دولت - كشور ايران و تأمين منافع ملّي آن و توضيح مسائل استراتژيك آن فراهم سازد؛ رويكردي كه مي‌توان آن را «كشورداري» ناميد. بر پايه اين رويكرد، اين مقاله مي‌كوشد تا بحثي بگشايد درباره بحران‌ها يا تهديدهاي استراتژيكي كه بنيان دولت - كشور ايران را از درون متزلزل مي‌كند: فساد، بحران كم‌آبي، قوم‌گرايي، و بحران اقتصادي چندوجهي. اين تهديدها را از آن رو «استراتژيك» مي‌خوانم كه تهديدي براي كيان كشور يا اصل وحدت در دولت ملّي هستند و به اين اعتبار مي‌توانند مهم‌ترين موضوع تأمل در «كشورداري» تلقي شوند. در اين مقاله، استدلال شده است كه هريك از اين مسائل استراتژيك چهارگانه، مي‌تواند تهديدي عليه كيان كشور ايران باشد، اما در واقعيت، ما با مشكل پيچيده‌تر تركيب و تراكم اين مسائل رويارو هستيم كه خطر اين تهديدات را افزون مي‌كند.

In recent decades, there have been periods of ups and downs of some concepts in social science as well as in the public sphere: respectively civil society, discourse, globalization, public policy, and now governance. Let alone how much these concepts have had the merit to address our societal main questions, it seems that they resemble à la Mode products in the market, booming in a period and then becoming platitudes due to overusing. In addition, these concepts arose from specific socio-historical conditions or particular theoretical schools to address the questions that are not necessarily critical for Iranian society. I think none of these concepts have either needed theoretical power to address our main public question which is the national state and its institutions and interests or even relevance to them. For our educational and practical purposes, we need an approach focusing on the various conceptual, historical, institutional, and operational aspects of the state and preparing knowledge to serve to reform and rationalize the political organization of the state, to secure its interests, and to explain its strategic problems. We can name this approach ‘statecraft studies. Using this approach, the present article set an argument about the internal strategic threats against the Iranian national state, which are corruption, water scarcity crisis, and multidimensional economic crisis. I consider these threats as strategic ones because they are capable of eroding the foundation and unity of the country. Hence these could be considered among the main subjects of the ‘statecraft study’.