اقتصاد سياسي نفت و چالش حكمراني در ايران در دهه‌هاي 1380 و 1390

The Political Economy of Oil and the Challenge of Governance in Iran in the 1380s and 1390s

در دو دهه 1380 و 1390، اقتصاد سياسي نفت در ايران، جنبه‌هاي منفي و دوگانه مرتبط با اتكا به درآمدهاي نفتي را نمايش گذاشت؛ به اين معنا كه از يك سو، در دهه 1380، به مدد افزايش بي‌سابقه قيمت‌هاي نفت در بازار جهاني، درآمدهاي نفتي كشور نيز عملاً به ارقام بي‌سابقه‌اي افزايش پيدا كرد و در دهه 1390 نيز، به واسطه تشديد تحريم‌هاي بين‌المللي و هم كاهش قيمت‌هاي نفت در بازار جهاني، شاهد افول شديد درآمدهاي نفت در كشور بوديم. پيامدهاي اين اوج و فرود درآمدها در حوزه اقتصاد سياسي كشور نيز، ظهور ابعاد و پيامدهاي عارضه موسوم به بيماري هلندي در دهه 1380 و فرو رفتن كشور در ورطه ركود تورمي در دهه 1390 بوده است كه نشان مي‌دهد در حوزه حكمراني، تمهيدات لازم براي مديريت چرخه رونق و ركود درآمدهاي نفت، صورت نپذيرفته است. اين در حالي است كه پيش از دهه 1380، ساز و كار تشكيل صندوقي براي مديريت نوسانات درآمدهاي نفت، شكل گرفته بود و اين ساز و كار در دو دهه ذكرشده نيز، البته با ايجاد تغييراتي، همچنان در موضوع حكمراني درآمدهاي نفت مد نظر بوده است. بر همين اساس، پرسشي كه اين مقاله دغدغه پاسخگويي به آن را دارد اين است كه چرا با وجود تمهيد ساز و كارهاي معمول حكمراني در برخورد با نوسانات درآمدهاي نفت، اقتصاد سياسي نفت در دو دهه 1380 و 1390، شديدترين تبعات منفي ناشي از چرخه اوج و فرود درآمدهاي نفتي را تجربه كرده است؟ پاسخي كه به‌عنوان فرضيه به اين پرسش داده شده اين است كه استمرار رويكرد اقتضايي در حكمراني در حوزه اقتصاد سياسي نفت در دو دهه يادشده، مانعي جدي در نهادينه كردن و كارايي ساز و كارهاي معمول در برخورد با نوسانات درآمدهاي نفت بوده است و در نتيجه، تبعات شديد و منفي اوج و فرود درآمدهاي نفتي پديدار شده است.

In the two decades of 1380 and 1390, the political economy of oil in Iran showed negative and dual aspects related to reliance on oil revenues; On the one hand, in the 1380s, due to the unprecedented increase in oil prices, the country s oil revenues also increased to unprecedented figures, and in the 1390s, due to the intensification of international sanctions and the decline in oil prices in the world market, we saw a sharp decline in oil revenues in the country. The consequences of this rise and fall in revenues in the field of political economy are the emergence of the dimensions and consequences of the so-called Dutch Disease in the 1380s and the country s sinking into the abyss of stagflation in the 1390s, which shows the necessary arrangements for governance of the boom and bust of oil revenues has not taken place. This is while before the 1380s, the mechanism of forming a fund to manage fluctuations in oil revenues was formed, and this mechanism in the two decades mentioned, of course, with some changes was still remained in place. Accordingly, the question that this article is concerned with answering is why, despite the preparation of routine governance mechanisms to deal with fluctuations of oil revenues, the political economy of oil in the two decades of 1380 and 1390, experienced the most severe negative consequences of oil revenues fluctuations. The answer to this question as a hypothesis is that the continuation of the contingency approach to governance in the field of oil political economy in the two decades is a serious obstacle to the institutionalization and efficiency of routine mechanisms to deal with oil revenues fluctuations and as a result the severe and negative consequences of the rise and fall of oil revenues has been emerged.