بررسي اسنادي رويكرد حكومت‌هاي ايران به موضوع برگزاري مناسك مذهبي (اواخر قاجار تا اواسط پهلوي دوم)

فرهنگ ملي مردم يك سرزمين فرهنگي نشانگر هويت تاريخي، اجتماعي و ديني آن مردم است و مناسك مذهبي ازجمله مناسك سوگ و عزا نيز به‌عنوان يكي از مهم‌ترين مؤلفه‌هاي هويتي مردم، ريشه در اين فرهنگ دارد. برگزاري مراسم مذهبي در ايران قدمتي طولاني دارد و نحوه مواجهه دولت‌ها و عكس‌العمل مردم در دوره‌هاي مختلف با مقوله دين و برگزاري مراسم‌هايي از اين نوع، متفاوت بوده است. دولت‌ها گاهي دين را عاملي براي تقويت و تداوم حكومت خود دانسته و گاهي آن را در تقابل جدي با حكومت خود پنداشته‌اند. در ايران دوره رضاخان نيز برگزاري اين مناسك با رويكرد تهديد يا فرصت، دستخوش خودكامگي حكام وقت شده و در زمان‌هاي مختلف منطبق با منفعت‌طلبي شاه، برگزار يا منع شده است. در اين دوره و در دوره پهلوي دوم اقداماتي در دستور كار دولت قرار گرفت كه در تقابل مستقيم با اعتقادات و هويت ديني مردم ايران بود. هويتي كه يكي از مهم‌ترين عوامل ايجاد وحدت ملي به‌خصوص حول محور شهادت امام حسين (ع) و مبارزه با ظلم بود. تأثير ماه محرم در ايجاد و تقويت جنبش‌هاي اجتماعي و سياسي و اصرار مردم مؤمن براي زنده نگه‌داشتن مراسم عزاداري منجر به بروز نوعي آگاهي اجتماعي در بين عامه مردم و شكل‌گيري پايه‌هاي اصلي قيام امام خميني (قدس) و پيروزي انقلاب اسلامي شد. نظر به اهميت و جايگاه و نقش مناسك مذهبي در زندگي مردم ايران، به‌ويژه نقش مناسك مذهبي در تقويت هويت ديني فردي و اجتماعي كه به بروز بيداري اسلامي منجر شد، اين پژوهش با رويكرد مطالعه اسنادي و كتابخانه‌اي، به بررسي نامه‌ها و اسناد حكومتي موجود در گنجينه اسناد ملي ايران با موضوع سير تحول نحوه مواجهه حكومت‌ها با برگزاري مناسك مذهبي به‌ويژه هيأت‌هاي عزاداري در ايام محرم و صفر پرداخته است.